Maharashtra HSC Marathi Literature (MSBSHSE) common mistakes
Maharashtra HSC Marathi Literature (MSBSHSE) · Understand the traps and how to avoid them.
व्यक्तिरेखा, लेखकाचा उद्देश किंवा शीर्षकाचा अर्थ अशा विश्लेषणात्मक प्रश्नांना उत्तर म्हणून पाठातील कथा सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत पुन्हा सांगणे आणि पात्राच्या गुणांचा पुराव्यासह उल्लेख न करणे.
पाठ वाचताना घटनाक्रम सहज लक्षात राहतो, पण प्रश्न नेमके काय मागतो याची नोंद ठेवली जात नाही; मार्गदर्शक पुस्तकांतील गोष्टीचा सारांश पाठ करून ठेवला जातो.
What to do instead
उत्तराची पहिली ओळ प्रश्नातील कळीच्या शब्दाने (व्यक्तिरेखा / उद्देश) सुरू करा; नंतर प्रत्येक गुणासाठी एक वाक्य आणि पाठातील एक प्रसंग किंवा वाक्य पुरावा म्हणून जोडा. घटनाक्रम लिहिण्यास मनाई करा-स्वतःच्या उत्तरात 'आधी… नंतर… शेवटी…' अशी मांडणी दिसली तर ते उत्तर चुकीच्या दिशेने गेल्याचे लक्षण समजा.
कवितेचे भावार्थ-लेखन करताना प्रत्येक ओळीचा शब्दशः गद्य अनुवाद लिहिणे, पण अलंकाराचे नाव, त्याचे कार्य आणि कवितेतील रस किंवा भाव यांचा उल्लेख पूर्णतः गाळणे.
अलंकार व वृत्त ओळखण्याचा स्वतंत्र सराव होत नाही; कविता समजून घेण्यापेक्षा पाठ करून तीच ओळी उत्तरात उतरवली जातात.
What to do instead
प्रत्येक कडव्यासाठी तीन ओळींची चौकट वापरा: (१) भावार्थ दोन वाक्यांत, (२) अलंकार + त्याचे नाव + तो कसा तयार होतो, (३) रस/भाव एका ओळीत. पाठ्यपुस्तकातील एका कवितेवर ही चौकट पूर्ण भरून झाल्यावरच पुढील कवितेवर जा.
संदर्भ-स्पष्टीकरणाच्या प्रश्नात उताऱ्याचे नाव, कवयित्री/कवी व कवितासंग्रह यांपैकी एखादा तपशील चुकीचा लिहिणे, किंवा 'हा उतारा कवितेतून घेतलेला आहे' एवढेच लिहून संदर्भ अपूर्ण सोडणे.
अनेक कविता एकाच संग्रहातून किंवा एकाच कवीच्या वेगवेगळ्या काळातील असल्याने नावे गल्लत होतात; संदर्भाची चौकट (कविता – कवी – संग्रह – प्रसंग) पाठ केलेली नसते.
What to do instead
प्रत्येक कवितेसाठी एक कार्ड ठेवा: कवितेचे नाव, कवी, संग्रह, कवितेचा मध्यवर्ती विचार आणि उतारा कोणत्या टप्प्यातील आहे. संदर्भ लिहिताना नेहमी त्याच क्रमाने चार वाक्ये लिहा आणि उताऱ्यातील शब्दांचा संदर्भ त्या प्रसंगाशी जोडून दाखवा.
नाट्यउतारा किंवा एकांकिकेच्या प्रश्नाला उत्तर देताना कंसातील नाट्यसूचना (दिशा-निर्देश) वाचूनही त्यांचा अर्थ लिहिणे टाळणे, आणि नाट्यसंघर्ष किंवा पात्रांच्या परस्परसंबंधाऐवजी केवळ संवादाचा सरळ अर्थ लिहिणे.
नाट्यसूचना 'अतिरिक्त मजकूर' वाटतात आणि संवाद पाठ करणे सोपे जाते; एकांकिकेची रचना (प्रस्तावना, संघर्ष, चरमोत्कर्ष, उपसंहार) वेगळी शिकवली गेलेली नसते.
What to do instead
उतारा वाचताना पहिल्यांदा कंसातील सूचना वेगळ्या कागदावर लिहा आणि त्या सूचना पात्राच्या मनःस्थितीबद्दल काय सांगतात ते एका ओळीत टिपा. उत्तरात 'संवाद + सूचना + संघर्ष' असे तीन स्तंभ ठेवा; प्रत्येक उत्तरात नाट्यघटकाचे नाव घेऊन तो उताऱ्यात कुठे दिसतो ते सांगा.
उपन्यासावरील प्रश्नांना उत्तर देताना चित्रपट, दूरचित्रवाणी मालिका किंवा इंटरनेटवरील सारांशावर आधारित माहिती लिहिणे आणि प्रकरणाचे नाव, पात्राचे नेमके वर्णन किंवा कादंबरीचा दृष्टिकोन यांचा उल्लेख करू न देणे.
जाड उपन्यास वाचण्याऐवजी सारांश व दृश्यरूपांतरे हा सोपा मार्ग वाटतो; दृश्यरूपांतरात बदललेले प्रसंग पुस्तकात तसे नसतात, त्यामुळे उत्तरे पुस्तकाशी जुळत नाहीत.
What to do instead
प्रत्येक प्रकरणासाठी एक पान: प्रकरणाचे नाव, मुख्य घटना, त्या घटनेतून उलगडणारा पात्राचा गुण आणि एक ठळक वाक्य उतारा. उत्तरात प्रकरणाचा संदर्भ देऊन लिहा आणि 'कादंबरीचा दृष्टिकोन/वर्णनशैली' असा प्रश्न आला की पुस्तकातील वाक्यांचा आधार घ्या, बाह्य सारांशाचा नाही.
समास, संधी व सामासिक शब्दांच्या व्याकरण-प्रश्नांमध्ये विग्रह लिहिताना विभक्ती-चिन्ह वा योग्य विभक्ती न देणे आणि समासाचा प्रकार अंदाजाने ठरवणे-उदा. अव्ययीभाव व तत्पुरुष यांत गल्लत करणे.
नियमांऐवजी परिचित शब्दांची उदाहरणे पाठ केली जातात; 'पूर्वपद प्रधान की उत्तरपद प्रधान' हा कसोटी-प्रश्न विचारला जात नाही.
What to do instead
प्रत्येक समासासाठी दोन प्रश्न विचारा: (१) पूर्वपद अव्यय आहे का? (२) कोणते पद अर्थाचे प्रधान आहे? उत्तरानुसार प्रकार ठरवा, मग विग्रह विभक्तीसह लिहा. रोज दहा शब्दांचा छोटा संच घ्या आणि प्रत्येक शब्दाचे 'विग्रह + प्रकार + कारण' असे तीन भाग लिहा.
स्वतःच्या लेखनात शुद्धलेखनाच्या चुका करणे-'कवीता' असे दीर्घ लिहिणे, 'आणी' असे चुकीचे रूप वापरणे, अनुस्वार व अनुनासिक यांची अदलाबदल, तसेच रफार व जोडाक्षरांचा लोप करणे.
बोलण्यातील उच्चार आणि लेखनातील नियम यांचा फरक स्पष्ट केलेला नसतो; दुरुस्ती केलेल्या स्वतःच्या चुकांची नोंद ठेवली जात नाही.
What to do instead
एक 'चूक-वही' ठेवा: प्रत्येक चुकीचे शब्द, त्याचे शुद्ध रूप आणि तो नियम जिथे आहे तो मुद्दा अशी तीन स्तंभी नोंद करा. आठवड्याला ती वही वाचून त्यातील दहा शब्दांचा स्वतःहून छोटा उतारा लिहा आणि शिक्षकांकडून तो तपासून घ्या.
औपचारिक पत्र लिहिताना विषय-ओळ, योग्य आदरार्थी संबोधन, प्रेषक व प्राप्तकर्ता यांचा नेमका क्रम आणि सही यांपैकी काही भाग गाळणे, किंवा पत्राच्या मध्यभागी 'तू कसा आहेस' अशी अनौपचारिक ओळ घालणे.
पत्राची चौकट पाठ केली जात नाही व नमुन्याची नक्कल केली जाते; औपचारिक व अनौपचारिक पत्राचा भाषासंस्कार वेगळा आहे हे लक्षात घेतले जात नाही.
What to do instead
पत्राची सहा-भाग चौकट तोंडपाठ करा: प्रेषक-पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्ता-पत्ता, विषय, संबोधन व मजकूर, सही. लिहिण्यापूर्वी चौकटीत प्रत्येक भागाची जागा ठरवा आणि मजकूर तीन परिच्छेदांत मर्यादित ठेवा; 'विनंती/तक्रार/मागणी' या तीनही प्रकारची एकेक पत्रे सरावाने लिहा.
सारांश-लेखनात उताऱ्यातील वाक्ये जशीच्या तशी उतरवणे, उदाहरणे व दृष्टान्त कायम ठेवणे आणि शब्दमर्यादा (मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एक-तृतीयांश) न पाळता पूर्ण उताराच लिहिणे.
सारांश म्हणजे 'थोडक्यात लिहिणे' एवढेच समजले जाते; कोणते भाग वगळायचे याचा निकष दिला जात नाही.
What to do instead
उतारा वाचून प्रत्येक परिच्छेदाचा मुख्य मुद्दा एका ओळीत स्वतःच्या शब्दांत लिहा; उदाहरणे, अलंकारिक वाक्ये व पुनरुक्ती वगळा. मग त्या ओळी जोडून सारांश तयार करा, शब्दमोजणी करा आणि मूळ उताऱ्यातील वाक्य सारांशात शिल्लक राहिले असेल तर ते पुन्हा लिहा.
अपठित उताऱ्यावरील मथळा/शीर्षक, शब्दार्थ व 'उताऱ्याचा मध्यवर्ती विचार' या प्रश्नांना उताऱ्याचा आधार न घेता स्वतःची मते किंवा अंदाज लिहिणे, आणि मथळ्यासाठी उताऱ्यातील पहिलेच वाक्य तसेच उतरवणे.
अपठित उतारा वाचूनही प्रश्नांची उत्तरे उताऱ्यात शोधली जात नाहीत; परिचित पाठ्यपुस्तकी उत्तरांच्या सवयीने अंदाज लिहिणे सोपे वाटते.
What to do instead
उतारा दोन वेळा वाचा-पहिल्यांदा अर्थ समजून, दुसऱ्यांदा प्रश्नांच्या कळीच्या शब्दांवर रेखाटून. प्रत्येक उत्तरासाठी उताऱ्यातील तो शब्द किंवा वाक्य शोधा, ते अधोरेखित करा आणि उत्तर त्यावरूनच तयार करा; मथळा पूर्ण उताऱ्याचा सार काढून ठेवा, पहिले वाक्य नको.