Maharashtra HSC Marathi Literature (MSBSHSE) flashcards
Maharashtra HSC Marathi Literature (MSBSHSE) · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- कथानक
- कथेतील घटनांची कार्यकारणभावाने जुळलेली मालिका; त्यात प्रारंभ, उत्कर्ष, कळस व शेवट या टप्प्यांचा समावेश होतो.
- चरित्रचित्रण
- पात्राचे स्वभाववैशिष्ट्य, आवडीनिवडी व वर्तन यांद्वारे त्याचे व्यक्तिमत्त्व उभे करण्याची लेखकाची कला; प्रत्यक्ष व परोक्ष अशा दोन पद्धती असतात.
- ललित निबंध
- वैचारिक ओढ न ठेवता भावना, कल्पना व निरीक्षण यांवर आधारित रसाळ शैलीतील निबंध; त्यात कर्त्याचा 'मी'पणा वैयक्तिक अनुभवातून प्रकट होतो.
- वैचारिक निबंध
- एखाद्या विषयाचे तर्कशुद्ध विवेचन करणारा निबंध; त्यात उपपत्ती, दाखले व निष्कर्ष यांना प्राधान्य असते व भावनांना कमी वाव असतो.
- कथेचा कळस
- कथानकातील सर्वांत तीव्र परिणामाचा बिंदू, जिथे संघर्ष शिखरावर पोहोचतो आणि त्यानंतर कथेचा ओघ शेवटाकडे वळतो.
- उपमा अलंकार
- दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य 'सारखा', 'प्रमाणे' किंवा 'वाणी' या योजक शब्दांनी दाखवणारा अलंकार; त्यात उपमेय व उपमान वेगळे राहतात.
- रूपक अलंकार
- उपमेय व उपमान यांना एकच करून अभेद दाखवणारा अलंकार; 'हा तर चंद्रच आहे' अशी अभेदात्मक रचना असते व योजक शब्द नसतो.
- उत्प्रेक्षा अलंकार
- उपमेयात उपमानाची कल्पना 'जणू', 'गोष्ट' किंवा 'मनो' या शब्दांनी संभाव्य रूपात रंगवणारा अलंकार; त्यात संभावनेचा भाव प्रकट होतो.
- अनुप्रास
- एका किंवा जवळच्या पंक्तीत एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन श्रवणमाधुर्य निर्माण करणारा शब्दालंकार; त्यात अर्थापेक्षा ध्वनिचा पुनरुच्चार महत्त्वाचा असतो.
- वृत्त
- अक्षरसंख्या व गणांच्या निश्चित रचनेवर आधारित छंद; प्रत्येक चरणात ठरावीक गण व अक्षरे असतात, उदा. इंद्रवज्रा व शार्दूलविक्रीडित.
- एकांकिका
- एका अंकात संपणारे, मर्यादित पात्रे व एकच प्रसंग असलेले नाट्य; शेवट सहसा धक्कादायक वळण घेणारा असतो.
- नेपथ्य
- रंगमंचाच्या पाठीमागील सजावटीचा भाग; दृश्यसजावट, वेशभूषा व प्रकाशयोजना यांद्वारे नाटकाचे वातावरण सिद्ध होते.
- नाट्यसंवाद
- नाटकातील पात्रांचे परस्पर संभाषण; त्यातून पात्रांचे स्वभाव, कथानकाची गती व संघर्ष पुढे सरकतो.
- भरतमुनी
- नाट्यशास्त्राचे कर्ते; त्यांनी रससूत्र व नाट्याची अंगे मांडली आणि भारतीय नाट्यपरंपरेचा पाया घातला.
- कादंबरीची अंगे
- कथानक, पात्र, वातावरण, देशकाल, भाषा व शैली ही कादंबरीची प्रमुख अंगे; यांच्या साहाय्याने जीवनाचे विस्तृत चित्र उभे राहते.
- ऐतिहासिक कादंबरी
- प्रामाण्यपूर्वक घेतलेल्या ऐतिहासिक घटना, व्यक्ती व तत्कालीन समाजजीवन यांभोवती कल्पित कथानक गुंफणारी कादंबरी; इतिहास व कल्पना यांचा संगम असतो.
- सामाजिक कादंबरी
- समाजातील रुढी, वर्गभेद व बदलते मूल्य यांवर भाष्य करणारी कादंबरी; व्यक्तीच्या संघर्षातून समाजाचे चित्रण करते.
- कादंबरीतील दृष्टिकोन
- कादंबरीकार कथानक कोणाच्या नजरेतून सांगतो हे ठरवणारी भूमिका; प्रथमपुरुष, तृतीयपुरुष व सर्वज्ञ असे प्रमुख प्रकार आहेत.
- अव्ययीभाव समास
- पहिले पद अव्यय असून समस्तपदही अव्ययच राहते; उदा. प्रतिदिन, यथाशक्ती, आजीवन-विग्रहात 'रोज', 'शक्तीनुसार' असा अर्थ येतो.
- बहुव्रीही समास
- दोन्ही पदे गौण होऊन समासाचा अर्थ तिसऱ्याच पदावर जातो; उदा. दशानन म्हणजे दहा मस्तके असलेला रावण.
- द्वंद्व समास
- दोन्ही पदे समान प्रधान असून 'आणि' किंवा 'वा' हा योजक लोपलेला असतो; उदा. आईवडील, सूर्यचंद्र, पानफूल.
- प्रत्यय
- शब्दाच्या अगदी शेवटी जोडला जाणारा प्रत्यय; कृत्प्रत्यय धातूपासून व तद्धितप्रत्यय नामावरून नवे शब्द बनवतो, उदा. वाचणे, मुंबईकर.
- कर्तरी प्रयोग
- ज्या वाक्यात कर्ता प्रधान असतो असा प्रयोग; क्रियापद कर्त्याच्या लिंग व वचनानुसार बदलते, उदा. तो गेला, ती गेली.
- मिश्र वाक्य
- एक प्रधान वाक्य व एक किंवा अधिक गौण वाक्य जोडून तयार होणारे वाक्य; 'जो', 'जेव्हा', 'कारण' यांसारखे शब्द जोडणी करतात.
- औपचारिक पत्र
- कार्यालय, संस्था किंवा अधिकाऱ्याला लिहिले जाणारे पत्र; त्यात विषय, संबोधन व समारोपाची निश्चित रचना असते.
- जाहिरात
- वस्तू, सेवा किंवा कार्यक्रमाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणारे आकर्षक लेखन; ठळक शीर्षक, घोषवाक्य व संपर्क हे घटक असतात.
- सारांश
- मूळ मजकुरातील आशय अगदी कमी शब्दांत स्वतःच्या शब्दांत मांडणे; त्यात तिसऱ्या पुरुषातील अप्रत्यक्ष लेखन व केवळ मुख्य मुद्दे असतात.
- बातमी
- घटनेचा ताजा व वस्तुनिष्ठ अहवाल; पहिल्या परिच्छेदात कोण, काय, कधी, कुठे व का यांचा समावेश असलेले ठळक वृत्त असते.
- अपठित उतारा
- यापूर्वी न वाचलेला मजकूर; त्यावरील उत्तरे केवळ उताऱ्यातील माहितीवर आधारित असतात व त्यात स्वतःचे अनुमान जोडू नये.
- मध्यवर्ती कल्पना
- उताऱ्यातून लेखकाला अभिप्रेत असलेला मुख्य विचार; तो सहसा पहिल्या किंवा शेवटच्या परिच्छेदात स्पष्टपणे व्यक्त झालेला असतो.
- संदर्भार्थ
- शब्द किंवा वाक्य कोणत्या संदर्भात आले आहे त्यानुसार त्याचा अर्थ ठरवणे; शब्दकोशातील शब्दशः अर्थापेक्षा उताऱ्यातील स्थान महत्त्वाचे असते.
- तात्पर्य
- उताऱ्याचा गर्भित अर्थ; स्पष्ट शब्दांत न मांडलेला पण लेखकाच्या हेतूतून व उताऱ्यातील संकेतांतून उमगणारा विचार.