गद्य (Prose): उतारा, विचार आणि भाषिक वैशिष्ट्ये
गद्य विभाग: काय तपासले जाते
गद्य विभागात उताऱ्याचे अचूक वाचन, मध्यवर्ती विचार, प्रसंगजाण, पात्रांचे स्वभावचित्रण, लेखकाचा उद्देश, भाषिक वैशिष्ट्ये आणि शब्दसंपत्ती यांची चाचणी होते. प्रश्न केवळ कथानकाच्या आठवणीवर नसतात; ते का आणि कसे या विश्लेषणावर असतात. उताऱ्याचा संदर्भ म्हणजे तो कोणत्या पूर्वीच्या घटनेनंतर येतो, आणि प्रसंग म्हणजे त्यात कोण, कुठे, कधी सहभागी आहे हे स्पष्ट करणे.
प्रकार ओळखा
- कथात्मक गद्य: कथा, लघुकथा, उतारा - घटना, पात्र, संघर्ष, समारोप.
- वैचारिक गद्य: निबंध, लेख, भाषण - प्रतिपाद्य, युक्तिवाद, उदाहरण.
- वर्णनात्मक गद्य: प्रवासवर्णन, व्यक्तिचित्रण - निरीक्षण, तपशील, भावना.
- आत्मपर गद्य: आत्मकथन, पत्र - वक्ता, अनुभव, स्वर.
वाचनाची पद्धत
पहिल्या वाचनात सार; दुसऱ्या वाचनात वाक्यांतर्गत संदर्भ; तिसऱ्या वाचनात शब्दार्थ आणि अलंकारिक भाषा. उत्तर लिहिताना मुद्दा, उताऱ्यातील पुरावा आणि स्पष्टीकरण असा त्रिसूत्री क्रम ठेवा. प्रश्नात अपेक्षित क्रियापद पाहा: तुलना करा, कारण द्या, स्पष्ट करा, मूल्यमापन करा.
कार्यरत उदाहरण
जत्रेत गावची माणसे एकमेकांना भेटली आणि जुनी भांडणे विसरली, असे वाक्य दिले असता लेखकाचा उद्देश विचारला. येथे भेटली आणि विसरली ही क्रियापदे सामाजिक एकीकडे नेतात; म्हणून उत्तर केवळ मनोरंजन नसून ग्रामीण सामूहिकतेचे चित्रण असे आहे. कारण म्हणून वाक्यातील बदललेल्या संबंधांचा उल्लेख करा आणि तो बदल कसा साधला हे जत्रेच्या पार्श्वभूमीशी जोडा.
गुण कमी करणारे सापळे
- कथानकाचा सारांश देऊन प्रश्न सोडवणे.
- लेखकाचा उद्देश व प्रतिपाद्य यांत फरक न करणे.
- उताऱ्यातील शब्द न वापरता सामान्य उत्तरे लिहिणे.
- पात्राच्या एका गुणावरून संपूर्ण स्वभाव ठरवणे.
- कारण स्पष्ट करा असे असताना केवळ निष्कर्ष लिहिणे.
- विनोद, कारुण्य किंवा कटाक्ष यांसारखा स्वर ओळखण्यास चुकणे.