कविता (Padya): भाव, बिंब आणि छंद
कविता विभाग: भाव, बिंब आणि छंद
कविता विभागात कवितेचा मध्यवर्ती भाव, वक्ता, प्रतिमा, अलंकार, छंद, रस आणि कवीचा दृष्टिकोन यांची चाचणी होते. गद्यापेक्षा शब्द कमी असतात, पण प्रत्येक शब्दाला भावार्थ असतो; म्हणून शब्दशः अर्थ, भावार्थ आणि संदर्भ अशा तीन पातळ्यांवर वाचा.
ओळखायच्या संकल्पना
- वृत्त आणि मुक्तछंद: वृत्तात गण आणि यती; मुक्तछंदात लय आणि बिंब.
- अलंकार: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अनुप्रास, यमक.
- बिंब आणि प्रतीक: मूर्त चित्रातून अमूर्त भाव.
- रस: करुण, वीर, शृंगार, वात्सल्य, शांत.
- वक्ता: कवी स्वतः, पात्र, निसर्ग किंवा कोणताही आवाज.
वाचनाची पद्धत
पहिल्या वाचनात सूर; दुसऱ्यात प्रतिमांची यादी; तिसऱ्यात त्या प्रतिमांचा परस्परसंबंध. उत्तरात अलंकाराचे नाव, उदाहरणातील शब्द आणि त्याचा भाव असे तीन घटक द्या. छंदाचा प्रश्न असेल तर वृत्ताचे नाव आणि कारण नोंदवा; केवळ चाल ओळखून उत्तर देऊ नका.
कार्यरत उदाहरण
उन्हाच्या तडाख्यातही झाड मुळे सोडत नाही, अशी ओळ दिली. बिंब कोणते, असे विचारले. उन्हाचा तडाखा हे कठीण परिस्थितीचे मूर्त बिंब; मुळे न सोडणे हे स्थैर्य आणि निष्ठेचे प्रतीक. म्हणून उत्तर: निसर्गातील झाडाच्या रूपाने माणसाची प्रतिकूलतेतील स्थिरता स्पष्ट होते. कारण म्हणून तडाखा व मुळे यांचा विरोधाभास नोंदवा.
गुण कमी करणारे सापळे
- रूपकाला शब्दशः अर्थ लावणे.
- कवी आणि वक्ता एकच मानणे.
- कवितेचा सारांश देऊन भाव सोडणे.
- अलंकाराचे नाव न देता फक्त भाव लिहिणे.
- यमक व छंद यांत गल्लत करणे.
- ओळीतील शब्द न वापरता स्वतःची कल्पना जोडणे.