गद्य: ‘स्वार्थी’ निर्णयाचे मूल्यमापन आणि पुरावा-आधारित गुणन
इयत्ता नववीच्या वर्गात ३८ विद्यार्थी आहेत. घटक चाचणीत गद्य भागातून ४ गुणांचा प्रश्न विचारला: ‘रामूने शिष्यवृत्तीचा अर्ज फाडण्याचा निर्णय स्वार्थी होता का? उत्तराचे समर्थन उताऱ्यातील दोन पुराव्यांनी करा.’ उतारा: ‘गावात पाणी गेल्यावरही रामूने शेती सोडली नाही. आईला औषध हवे होते. त्याने शिष्यवृत्तीचा अर्ज फाडला व मोलमजुरी सुरू केली. सर म्हणाले, “शिकल्याशिवाय पर्याय नाही.” रामू म्हणाला, “आई एकटी आहे.”’ ३८ पैकी ११ विद्यार्थ्यांनी ‘स्वार्थी नव्हता’ असे लिहून केवळ ‘आई एकटी आहे’ हे वाक्य उद्धृत केले; ७ जणांनी ‘स्वार्थी होता’ लिहून भावनिक कारण दिले. गुणविभागणी: पुरावा २ + स्पष्टीकरण २. उत्तर अ: ‘तो स्वार्थी नव्हता, कारण आई एकटी होती व त्याला तिची काळजी होती.’ उत्तर ब: ‘तो स्वार्थी होता; शिकून मोठा झाल्यावर आईला अधिक मदत करता आली असती, पण त्याने तात्काळ निर्णय घेतला.’ दोन्ही उत्तरांना गुण देताना शिक्षकांमध्ये मतभेद झाले. वर्गातील चर्चेत विद्यार्थ्यांनी दोन्ही बाजूंना पुरावे मागितले.
1. उत्तर अ ला ४ पैकी किती गुण देऊ? गुणविभागणीच्या आधारे स्पष्ट करा.
Read the worked answer
उत्तर अ ला ४ पैकी २ गुण देईन. कारण असे: पुरावा निकषात उताऱ्यातील दोन स्वतंत्र पुरावे अपेक्षित आहेत; विद्यार्थ्याने ‘आई एकटी आहे’ हा एकच पुरावा दिला, म्हणून पुरावा २ पैकी १ गुण. स्पष्टीकरणात ‘काळजी’ हे कारण आहे, पण ‘स्वार्थी’ शब्दाची चाचणी केलेली नाही-रामूच्या निर्णयामुळे त्याला स्वतःचा फायदा झाला का, की त्याग झाला, याचा विचार नाही. म्हणून स्पष्टीकरण २ पैकी १ गुण. ४ गुणांसाठी दुसरा पुरावा (शेती न सोडणे किंवा मोलमजुरी) आणि ‘स्वार्थ’ विरुद्ध ‘त्याग’ असा युक्तिवाद लागेल. केवळ योग्य निष्कर्ष लिहिल्याने पूर्ण गुण मिळत नाहीत; निष्कर्षाला उताऱ्यातील दोन आधार जोडले पाहिजेत.
2. उत्तर ब पुरावा-आधारित आहे का? त्याला गुण देताना कोणते तत्त्व लागू कराल?
Read the worked answer
उत्तर ब पूर्णपणे पुरावा-आधारित नाही. ‘शिकून मोठा झाल्यावर आईला अधिक मदत करता आली असती’ हे उताऱ्यातील वाक्य नाही; ती विद्यार्थ्याची कल्पना आहे. तथापि त्यात निर्णयाचे दीर्घकालीन परिणाम यांचा विचार आहे, हे स्पष्टीकरणाचे बल आहे. गुण: पुरावा २ पैकी ० (उताऱ्यातील उद्धरण नाही), स्पष्टीकरण २ पैकी २ (कारण-परिणाम सुसंगत). एकूण २/४. इथे महत्त्वाचा फरक: ‘वैयक्तिक मत’ आणि ‘पाठ्याधारित अनुमान’ या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. विद्यार्थ्याला असे सांगावे की कल्पना चांगली असली तरी ती उताऱ्याच्या आधाराशिवाय पुरावा म्हणून स्वीकारता येत नाही; पण विचार-कौशल्यासाठी ती स्पष्टीकरणात मोजता येते.
3. ‘स्वार्थी’ शब्दाचा अर्थ अंदाज न लावता उत्तर देण्यासाठी वर्गात कोणती पद्धत वापराल?
Read the worked answer
वर्गात तीन-पायरी पद्धत वापरेन. पहिली पायरी: ‘स्वार्थी’ म्हणजे स्वतःचा फायदा पाहणारा; ‘त्यागी’ म्हणजे दुसऱ्यासाठी स्वतःचे नुकसान सहन करणारा-ही व्याख्या फळ्यावर लिहीन. दुसरी पायरी: विद्यार्थ्यांनी उताऱ्यातील प्रत्येक निर्णयाला ‘कोणाला फायदा?’ असे लेबल लावावे; उदा. अर्ज फाडणे → आईला औषध, रामूला मोलमजुरी. तिसरी पायरी: प्रत्येक दाव्यासमोर उताऱ्यातील ओळ उद्धृत करून ‘ही ओळ माझ्या दाव्याला कशी आधार देते’ हे एका वाक्यात लिहावे. अशा पद्धतीने विद्यार्थी भावनिक अंदाजाऐवजी पुरावा-निष्कर्ष जोडी तपासतात. शेवटी दोन विरुद्ध उत्तरांना वर्गात ठेवून ‘कोणता पुरावा कोणत्या दाव्याशी जुळतो’ हे मिळून ठरवावे.