Maharashtra SSC Marathi L2/L3 (MSBSHSE) common mistakes
Maharashtra SSC Marathi L2/L3 (MSBSHSE) · Understand the traps and how to avoid them.
गद्य उताऱ्यावरील आकलन प्रश्नांची उत्तरे उताऱ्यातील शब्द किंवा ओळ दाखविल्याशिवाय सामान्य ज्ञानावरून लिहिणे आणि 'स्वमत' प्रश्नाला उताऱ्यातील वाक्यांची पुनरावृत्ती करून कारण न देणे.
उतारा एकदा वाचला की 'समजला' असे वाटते, पण प्रश्न उताऱ्याच्या कोणत्या भागाशी संबंधित आहे हे शोधण्याची सवय नसते. वेळ वाचवण्यासाठी डोक्यात आलेले पहिले उत्तर लगेच लिहिले जाते.
What to do instead
प्रत्येक उत्तरात उताऱ्यातील शब्द कंसात देणे बंधनकारक करा. 'स्वमत' उत्तरासाठी तीन ओळींची चौकट वापरा: माझे मत (१ वाक्य) + कारण (२ वाक्ये) + उताऱ्यातील आधार. दर आठवड्याला एक उतारा याच चौकटीने सोडवा.
उताऱ्यातील शब्दार्थ व वाक्प्रचारांचे अर्थ संदर्भ न पाहता शब्दकोशातील पहिला अर्थ लिहिणे; वाक्प्रचाराचा अर्थ अर्धवट लिहून वाक्यात वापर न करणे.
शब्दार्थ पाठ करून दिले जातात, त्यामुळे शब्दाचा अर्थ संदर्भानुसार बदलतो हा अनुभव कमी असतो. वाक्प्रचाराचा अर्थ सांगणे व तो वाक्यात वापरणे ही दोन वेगळी कौशल्ये आहेत हे लक्षात येत नाही.
What to do instead
शब्दाच्या आधी व नंतरचे वाक्य वाचून 'या ठिकाणी या शब्दाचा अर्थ …' असे जाणीवपूर्वक लिहा. प्रत्येक पाठातील पाच वाक्प्रचार स्वतःच्या वाक्यात वापरून एका वहीत एकत्र लिहा आणि त्यांची उजळणी करा.
कवितेचा भावार्थ लिहिताना कवितेच्या ओळीच शब्दशः पुन्हा उतरवणे किंवा शब्दार्थापुरता अर्थ लिहिणे; कवीची भावना, उद्देश व रस यांचा उल्लेख न करणे.
भावार्थ म्हणजे सोप्या शब्दांत केलेला अर्थ हे स्पष्ट नसते. भाषांतरासारखे लिहिले तरी पूर्ण गुण मिळतात असे वाटते, आणि कवितेचा संदेश वेगळा काढायचा असतो हे लक्षात राहत नाही.
What to do instead
कविता तीन टप्प्यांत हाताळा: (१) प्रत्येक कडव्याचा स्वतःच्या शब्दांत सोपा अर्थ, (२) कवी काय सांगत आहे त्याचे एक वाक्य, (३) भाव किंवा रस. भावार्थ ६० ते ८० शब्दांत लिहिण्याचा वेळबद्ध सराव करा.
अलंकार ओळखताना शब्दांच्या पुनरावृत्तीवरून लगेच 'अनुप्रास' असे लिहिणे; उपमा व रूपक यांतील वाचक-वाच्य भेद न करणे.
अनुप्रास ओळखण्यास सर्वात सोपा असतो, म्हणून इतर अलंकारांची चाचणी न करता पहिला पर्याय लिहिला जातो. उपमेय व उपमान यांची जोडी शोधण्याची सवय नसते.
What to do instead
प्रत्येक ओळीत दोन प्रश्न विचारा: (१) कोणाची तुलना कोणाशी होते? (२) 'सारखा' किंवा 'प्रमाणे' असा शब्द आहे का? तो नसेल तर रूपक. प्रत्येक अलंकाराची ओळखचिन्हे वहीत लिहा आणि दर आठवड्याला दहा ओळींवर सराव करा.
समासाचा प्रकार ठरवताना विग्रह न करता शेवटचा शब्द पाहून अंदाज लावणे; 'इतरेतर द्वंद्व' व 'समाहार द्वंद्व' यांत गोंधळ करणे.
समासांची नावे पाठ आहेत, पण विग्रह करून प्रकार ठरवण्याची पद्धत सरावली नसते. द्वंद्वमध्ये दोन्ही पदांचे महत्त्व समान असते हे लक्षात राहत नाही.
What to do instead
पहिली पायरी नेहमी विग्रह असावी: 'काळा दगड' अशी वाक्ये तयार करा. 'आणि' आले तर द्वंद्व, शेवटचे पद प्रधान असेल तर तत्पुरुष, पहिले पद विशेषण असेल तर कर्मधारय. दहा समासांचे विग्रह-तक्ते भरून सराव करा.
शब्दसिद्धीच्या प्रश्नात उपसर्ग व प्रत्यय यांत फरक न करता शब्दाच्या शेवटी उपसर्ग जोडणे किंवा मूळ शब्द चुकीचा ओळखणे.
उपसर्ग सुरुवातीला व प्रत्यय शेवटी येतो हा नियम माहीत असूनही घाईत मूळ शब्द व सिद्ध शब्द यांची सीमा चुकीच्या जागी काढली जाते.
What to do instead
प्रत्येक शब्दासाठी तीन रेषांची चौकट वापरा: उपसर्ग | मूळ शब्द | प्रत्यय. 'अभि', 'प्र', 'उप' या उपसर्गांची व 'ता', 'त्व', 'लेला' या प्रत्ययांची यादी तयार करा आणि रोज दहा शब्द याच चौकटीत फोडा.
औपचारिक पत्रात प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्त्याचा पत्ता, विषय, आदरार्थी संबोधन व स्वाक्षरी यांचा क्रम चुकवणे; अनौपचारिक पत्रात 'विषय' लिहिणे किंवा औपचारिक पत्रात अनौपचारिक भाषा वापरणे.
पत्रलेखनाची ठरावीक चौकट असते हे माहीत असूनही परीक्षेत घाईने आधी मजकूर लिहिला जातो आणि घटक जागेवर बसत नाहीत.
What to do instead
पत्राची चौकट रिकाम्या कागदावर पाठ करा: पत्ता → दिनांक → प्राप्तकर्ता → विषय → संबोधन → मजकूर (तीन परिच्छेद) → स्वाक्षरी → नाव. आठवड्याला एक औपचारिक व एक अनौपचारिक पत्र फक्त चौकट बरोबर ठेवून लिहा.
जाहिरातीत आकर्षक शीर्षक, टॅगलाइन, वैशिष्ट्ये व संपर्क क्रमांक सोडणे; बातमीत शीर्षक, दिनांक-स्थळ व वृत्त देणारा पहिला परिच्छेद न देता फक्त वर्णन लिहिणे.
ह्या दोन्हींकडे 'मोकळे लेखन' म्हणून पाहिले जाते आणि मजकूर भरला जातो; प्रत्येक प्रकाराचे ठरावीक घटक असतात हे लक्षात ठेवले जात नाही.
What to do instead
प्रत्येक प्रकारासाठी घटकांची तपासणी-यादी बनवा आणि उत्तर लिहिल्यावर प्रत्येक घटकावर खूण करा. जाहिरात सुमारे ५० शब्दांत व बातमी सुमारे ८० शब्दांत लिहिण्याचा वेळबद्ध सराव करा.
अपठित उताऱ्याच्या प्रश्नांची उत्तरे एका शब्दात किंवा उताऱ्यातील तुकड्या-तुकड्याने लिहिणे; 'कारण सांगा' असे म्हटल्यावर कारण न देता पुन्हा उतारा उतरवणे.
वेळ कमी आहे असे वाटून लवकर उरकण्याची घाई होते; उत्तर पूर्ण वाक्यात द्यावे हे सूचनेत असूनही ती सूचना वाचली जात नाही.
What to do instead
उत्तर नेहमी प्रश्नातील क्रियापदाच्या रूपात (सांगा/लिहा/स्पष्ट करा) पूर्ण वाक्यात लिहा आणि त्या वाक्यात प्रश्नातील शब्द पुन्हा वापरा. 'कारण' विचारले की उत्तर 'कारण की …' ने सुरू करण्याची सवय ठेवा.
सारांशात स्वतःचे मत, उदाहरणे व उताऱ्यात नसलेल्या कल्पना घुसवणे आणि दिलेली शब्दमर्यादा ओलांडणे.
सारांश म्हणजे मूळ उताऱ्याचा आटोपशीर गोषवारा हे स्पष्ट नसते; निबंधासारखे मोकळे लेखन केल्यास जास्त गुण मिळतील असे वाटते.
What to do instead
मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एक तृतीयांश शब्दांत सारांश लिहा. प्रत्येक परिच्छेदातील मुख्य वाक्य अधोरेखित करा, तीच वाक्ये जोडून सारांश तयार करा आणि शेवटी शब्द मोजा; स्वतःचे मत अजिबात लिहू नका.