Maharashtra SSC Marathi L2/L3 (MSBSHSE) cheat sheet

गद्याचे प्रमुख प्रकार: कथा, कादंबरी, निबंध, नाटक, आत्मचरित्र, प्रवासवर्णन, पत्र व समीक्षा.

कथेचे घटक: कथानक, पात्र, वातावरण, संवाद, संघर्ष, चरित्रविकास व केंद्रीय विचार.

कथानक म्हणजे घटनांची कारण-कार्याने जोडलेली मालिका; प्रारंभ, उत्कर्ष, कलाटणी व परिणाम हे त्याचे टप्पे.

पात्रविश्लेषणासाठी पात्राचे संवाद, कृती, विचार, स्वभावातील बदल व इतर पात्रांच्या प्रतिक्रिया यांचा उपयोग होतो.

ललित निबंध भावना, कल्पना व सौंदर्यप्रतीतीप्रधान असतो; वैचारिक निबंधात विषयाची तर्कशुद्ध मांडणी व मुद्दे प्रधान असतात.

आत्मचरित्रात प्रथमपुरुषी ‘मी’ वर्णनकर्ता असतो; प्रवासवर्णनात स्थळ, काळ, वातावरण व अनुभव यांचा क्रम असतो.

शीर्षक केंद्रीय विचार, मुख्य पात्र किंवा प्रतीक यांच्याशी जोडलेले असते; शीर्षकाचे औचित्य या संबंधांवरून स्पष्ट होते.

अपठित गद्याच्या प्रश्नांमध्ये मुख्य कल्पना, शब्दार्थ, संदर्भार्थ, लेखकाचा उद्देश व निष्कर्ष यांचा समावेश होतो.

कवितेचे घटक: भाव, विचार, कल्पना, शब्दचित्र, लय, यमक, अलंकार व रस.

मराठी कवितेच्या प्रमुख प्रकारांत ओवी, अभंग, भजन, पद, लावणी, पोवाडा व मुक्तक यांचा समावेश होतो.

यमकात ओळींच्या शेवटच्या शब्दांतील सारख्या ध्वनींची पुनरावृत्ती होते; अनुप्रासात व्यंजनाची जवळपास पुनरावृत्ती होते.

उपमेत ‘सारखा’, ‘प्रमाणे’, ‘इव’ या शब्दांनी तुलना केली जाते; रूपकात उपमानाचा उपमेयावर थेट आरोप होतो.

उत्प्रेक्षेत ‘जणू’, ‘काय’, ‘हो जणू’ यांसारख्या शब्दांनी संभाव्य कल्पना व्यक्त होते.

नवरस: शृंगार, वीर, करुण, हास्य, रौद्र, भयानक, बीभत्स, अद्भुत व शांत.

कवितेचा मुख्य भाव म्हणजे कवितेचा केंद्रीय आशय; प्रतीक, शब्दचित्र व वृत्त या भावाला पुष्टी देतात.

शब्दचित्रात दृश्य, ध्वनी, गंध व स्पर्श यांचे शब्दांत चित्र उभे केले जाते.

समासाचे प्रमुख प्रकार: अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व व बहुव्रीही.

अव्ययीभावात पहिले पद अव्यय असते; तत्पुरुषात उत्तरपद प्रधान असते; द्वंद्वात दोन्ही पदे समप्रधान असतात.

कर्मधारयात विशेषण-विशेष्य संबंध असतो; द्विगुसमासात संख्यावाचक पूर्वपद असते; बहुव्रीहीत समासाने तिसऱ्या व्यक्तीचा बोध होतो.

संधीचे प्रकार: स्वरसंधी, व्यंजनसंधी व विसर्गसंधी. उदा. विद्या + आरंभ = विद्यारंभ; सूर्य + उदय = सूर्योदय.

वाक्यरूपांतरात अर्थ न बदलता विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थक, नकारार्थी, सरळ-वक्र व प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष रूपे बदलतात.

वाक्प्रचार लाक्षणिक अर्थ देतो; म्हणी लोकानुभवावर आधारित असते. दोन्ही वाक्यात योग्य रूपात वापरतात.

उपसर्ग शब्दाच्या पूर्वी जोडला जातो; प्रत्यय शब्दाच्या शेवटी जोडला जातो. दोन्ही शब्दसिद्धीचे घटक आहेत.

विभक्ती प्रत्यय आठ प्रकारे असतात: प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पंचमी, षष्ठी, सप्तमी व संबोधन.

औपचारिक पत्रात प्रेषक पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्ता, विषय, संबोधन, मुख्य भाग, आभार व सही या क्रमाने भाग येतो.

अनौपचारिक पत्रात नातेसंबंधानुसार संबोधन व अनौपचारिक भाषा असते; मुख्य भागात बोलण्याचा हेतू स्पष्ट होतो.

निबंधाची तीन अंगे: प्रस्तावना, विस्तार (मध्य) व समारोप; एक केंद्रीय विचार व क्रमाने मांडलेले मुद्दे असतात.

सारांश मूळ उताऱ्याच्या सुमारे एक तृतीयांश लांबीत, स्वतःच्या शब्दांत व मुख्य मुद्दे टाळ न देता लिहिला जातो.

जाहिरातीत आकर्षक शीर्षक, उत्पादन किंवा सेवा, वैशिष्ट्ये, फायदे, संपर्क व आकृतिबंध यांचा समावेश होतो.

बातमीत मथळा, स्थळ, दिनांक, 5W1H व थेट वस्तुनिष्ठ माहिती असते; पहिल्या परिच्छेदात घटनेचा सार असतो.

कथालेखनात बीज, पात्रे, संघर्ष, घटनांची मालिका व समारोप यांची सुसंगत जोडणी असते.

संवादलेखनात पात्रांचे वय, स्वभाव व प्रसंग यांना साजशी भाषा, छोटी वाक्ये व दिशादर्शक वापरतात.

अपठित उताऱ्याच्या पहिल्या वाचनात मुख्य कल्पना व स्वरूप ओळखले जाते; दुसऱ्या वाचनात तपशील व शब्दार्थ पाहिले जातात.

संदर्भार्थात शब्दाचा अर्थ आसपासच्या मजकुरावरून ठरवला जातो; एकाच शब्दाचे वेगवेगळ्या संदर्भात वेगळे अर्थ असू शकतात.

मुख्य कल्पना सहसा पहिल्या किंवा शेवटच्या परिच्छेदात स्पष्ट होते; मधल्या परिच्छेदांतील तपशील तिला पुष्टी देतात.

अनुमान म्हणजे मजकुरात थेट नमूद नसलेला अर्थ पुराव्यांच्या आधारे काढणे; तो उताऱ्यातील सूत्रांशी विसंगत नसतो.

लेखकाचा उद्देश माहिती देणे, पटवणे, मनोरंजन करणे, प्रेरणा देणे किंवा टीका करणे असू शकतो.

शीर्षक केंद्रीय विचार, मुख्य पात्र किंवा प्रतीक यांच्याशी जोडलेले असते; शीर्षकाचे औचित्य या संबंधांवरून ठरते.

वस्तुनिष्ठ प्रश्न उताऱ्यातील थेट माहितीवर अवलंबून असतात; अर्थग्रहणाचे प्रश्न मुख्य कल्पना, निष्कर्ष व लेखकाच्या दृष्टिकोनावर आधारित असतात.

दोन उताऱ्यांच्या तुलनेत साम्य व भेद शोधताना दोन्ही ठिकाणचे मुख्य मुद्दे स्वतंत्रपणे नोंदवले जातात.