Maharashtra SSC Marathi L2/L3 (MSBSHSE) key terms

एखाद्या कथेच्या किंवा कादंबरीच्या मध्यवर्ती घटनांची क्रमवार मांडणी. त्यात घटनांची सुरुवात, उलगडा आणि शेवट यांचा समावेश होतो; पात्रांच्या कृतींमधून कथानक पुढे सरकते.

कथेत किंवा नाटकात कृती करणारी व्यक्ती, तसेच तिचे लेखकाने केलेले रेखाटन. पात्राचे बोलणे, वागणे व स्वभाववैशिष्ट्ये यांवरून त्याचे खरे स्वरूप वाचकाला उलगडते.

गद्यपाठातील ठरावीक घटना किंवा परिस्थिती, जिथे पात्रांमधील संवाद व कृती घडतात. प्रसंगामुळे पाठाचा मुख्य विचार व पात्रांतील नाती समजण्यास मदत होते.

एखाद्या व्यक्तीचे रूप, स्वभाव, बोलणे व आवडीनिवडी शब्दांतून उभे करणारा गद्यप्रकार. त्यात केवळ माहिती न देता त्या व्यक्तीची खासियत वाचकाला जाणवेल असे वर्णन असते.

कवितेतील शब्दांच्या पलीकडील अर्थ सोप्या गद्यात स्पष्ट करणे. कवितेची भावना व कवीचा उद्देश लक्षात घेऊन स्वतःच्या शब्दांत अर्थ लिहितात, शब्दशः प्रतिशब्द देऊन नव्हे.

कविता किंवा उताऱ्यात सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत टिकणारा मुख्य सूर. तो एका वाक्यात मांडता येतो; उर्वरित मजकूर त्याच सूराची पुष्टी करणारा असतो.

कवितेच्या ओळींना ठरावीक मात्रा, गण व विराम यांची रचना देऊन मिळणारी लयदार बांधणी. मराठीत ओवी, अभंग, भुजंगप्रयात, शार्दूलविक्रीडित असे अनेक छंद प्रचलित आहेत.

कवितेच्या दोन किंवा अधिक ओळींच्या शेवटी येणाऱ्या अक्षरांत किंवा शब्दांत ऐकू येणारे साधर्म्य. यामुळे कवितेला लय, गेयता व सौंदर्य प्राप्त होते.

दोन भिन्न गोष्टींतील साम्य 'सारखा', 'प्रमाणे' अशा शब्दांनी दाखवणारा अलंकार. उदा. 'चंद्रासारखा चेहरा' यात चेहऱ्याची चंद्राशी तुलना स्पष्ट केली आहे.

कवीच्या मनातील भावना वाचकाच्या डोळ्यांसमोर उभी करणारे शब्दचित्र. दृश्य, श्राव्य किंवा स्पर्शजन्य अनुभव नेमक्या शब्दांतून उभा करणे याला प्रतिमा निर्माण करणे म्हणतात.

जवळपास एकच अर्थ व्यक्त करणारे दोन किंवा अधिक वेगळे शब्द. उदा. 'पाणी' व 'जल', 'सूर्य' व 'रवी'; तथापि प्रत्येक संदर्भात ते पूर्णपणे अदलाबदल करता येतात असे नाही.

ज्यांचे अर्थ एकमेकांच्या विरुद्ध असतात असे शब्द. उदा. 'उंच'–'बुटका', 'दिवस'–'रात्र'; यांच्या जोड्या ओळखणे हे भाषेचे ज्ञान वाढवणारे महत्त्वाचे कौशल्य आहे.

शब्दशः अर्थापेक्षा भिन्न, रूढ अर्थ व्यक्त करणारा शब्दसमूह. उदा. 'डोळ्यात तेल घालून' म्हणजे अतिशय सावधपणे लक्ष ठेवणे; असा शब्दसमूह वाक्यात क्रियापदासारखा वापरला जातो.

लोकांच्या अनुभवातून तयार झालेले, बोध देणारे संक्षिप्त वाक्य. ते बहुधा पूर्ण वाक्य असते व त्यातील शब्द बदलता येत नाहीत; उदा. 'अति तिथे माती'.

शब्दाच्या सुरुवातीला जोडला जाणारा अर्थवाही शब्दांश, जो मूळ शब्दाचा अर्थ बदलतो किंवा त्यावर जोर देतो. उदा. 'प्र' + 'गती' = 'प्रगती'; 'अ' + 'शक्य' = 'अशक्य'.

शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा शब्दांश, ज्यामुळे नवीन शब्द तयार होतो किंवा शब्दाला व्याकरणीय रूप येते. उदा. 'मनुष्य' + 'त्व' = 'मनुष्यत्व'; 'लिहि' धातूला 'णे' लागून 'लिहिणे' होते.

दोन किंवा अधिक शब्द जोडून तयार झालेला एकच संयुक्त शब्द. जोडताना विभक्ती प्रत्यय व संबंधदर्शक शब्द गाळले जातात; उदा. 'सूर्याचा प्रकाश' याचा 'सूर्यप्रकाश' होतो.

नामाबद्दल अधिक माहिती सांगणारा शब्द - गुण, रंग, आकार, संख्या किंवा स्थिती. उदा. 'लाल फूल' यात 'लाल' हे विशेषण 'फूल' या नामाचे वर्णन करते.

वाक्यात कृती दाखवणारा शब्द, जो कर्त्याने केलेले काम सांगतो. त्याच्या रूपावरून काळ, वचन, लिंग व कर्त्याचा संबंध यांची माहिती मिळते.

क्रियापदाचे रूप कृती कोणत्या वेळी घडली हे दाखवते; या वेळविभागाला काळ म्हणतात. वर्तमानकाळ, भूतकाळ व भविष्यकाळ हे मराठीतील मुख्य तीन प्रकार होत.

ज्यांचे रूप लिंग, वचन व विभक्तीनुसार बदलत नाही असे शब्द. उदा. 'आणि', 'पण', 'खूप', 'हळूहळू'; हे शब्द जोडणी करतात किंवा क्रियाविशेषण म्हणून वाक्यात येतात.

नाम किंवा सर्वनाम वाक्यातील इतर शब्दांशी कोणत्या नात्याने जोडले आहे हे दाखवणारा प्रत्यय. मराठीत 'ने', 'ला', 'चा', 'साठी', 'पासून' हे असे प्रत्यय नामाला जोडले जातात.

मूळ शब्द किंवा धातूत उपसर्ग, प्रत्यय किंवा दुसरा शब्द जोडून नवा अर्थवाही शब्द तयार करण्याची प्रक्रिया. उदा. 'हात' + 'गाडी' = 'हातगाडी'; 'लिहि' धातूपासून 'लेखक' हा शब्द सिद्ध होतो.

मूळ मजकुराचा आटोपशीर व स्वतंत्र मांडणी असलेला गाभा. त्यात मुख्य विचार ठेवून उपवाक्ये, उदाहरणे व पुनरुक्ती वगळली जाते; सारांश स्वतःच्या शब्दांत लिहितात.

एखाद्या विषयावर बांधलेल्या परिच्छेदांची संयोजित रचना. प्रास्ताविक, विस्तार व समारोप असे तीन भाग असतात; विचार एकसूत्री ठेवून विषय सविस्तर मांडला जातो.

वस्तू, सेवा किंवा कार्यक्रमाची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवणारे आकर्षक व थोडक्यात लेखन. त्यात शीर्षक, आकर्षक घोषवाक्य, मुख्य माहिती व संपर्काचा उल्लेख असतो.

घडलेल्या कार्यक्रमाचा क्रमाने केलेला लेखी अहवाल. त्यात तारीख, ठिकाण, वेळ, प्रमुख मान्यवर व घडामोडी यांचा उल्लेख असतो; भाषा वस्तुनिष्ठ व बहुधा भूतकाळातील असते.

एखाद्या व्यक्तीस किंवा संस्थेस लिखित स्वरूपात संदेश पाठवण्याची पद्धत. औपचारिक पत्रात कार्यालयीन भाषा व ठरावीक रचना असते; अनौपचारिक पत्रात जवळच्या व्यक्तीशी बोलल्यासारखा सहज ओघ असतो.

नुकत्याच घडलेल्या घटनेची वस्तुनिष्ठ, संक्षिप्त माहिती देणारे लेखन. पहिल्या परिच्छेदात कोण, काय, कधी, कुठे हे येते; त्यानंतर तपशील दिले जातात.

दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील बोलण्याचे लेखनातील रूप. प्रत्येकाचे बोलणे त्याच्या स्वभावाला साजेसे असावे; उद्धरण चिन्हे व नावे वापरून क्रम ठेवला जातो.

पाठ्यपुस्तकातील पाठातून जसाच्या तसा घेतलेला ठरावीक परिच्छेद. त्याचे वाचन करून संदर्भ, पात्रांचे बोलणे व घटनांचा अर्थ यांवर आधारित प्रश्न सोडवावे लागतात.

पाठ्यपुस्तकात आधी न वाचलेला, उत्तर देताना वाचनासाठी दिला जाणारा नवीन परिच्छेद. त्यातील माहिती स्वतः वाचून, समजून घेऊन प्रश्नांची उत्तरे शोधावी लागतात; पूर्वज्ञानावर अवलंबून राहता येत नाही.

उताऱ्यातील सर्व वाक्यांना जोडणारा व सर्वांत महत्त्वाचा विचार. तो बहुधा पहिल्या किंवा शेवटच्या वाक्यात असतो; तथापि वाचकाला तो स्वतः ओळखावा लागतो.

उताऱ्यातील एखादे वाक्य किंवा शब्द कोणत्या पार्श्वभूमीवर आला आहे, ती आसपासची परिस्थिती. संदर्भ समजला नाही तर त्या वाक्याचा अर्थ चुकीचा लावला जाऊ शकतो.

उताऱ्यात थेट लिहिलेले नसले तरी दिलेल्या पुराव्यांवरून वाचक जो तर्कशुद्ध अर्थ काढतो, ते अनुमान होय. ते मजकुरातील माहितीवर आधारित असते, मनमानी कल्पना नसते.

उताऱ्यातील माहितीचा विचार करून शेवटी काढलेला स्पष्ट निर्णय किंवा सार. तो मजकुरातील पुराव्यांशी जुळणारा असावा; त्यात वैयक्तिक पूर्वग्रह असू नयेत.

विशिष्ट वाक्य किंवा परिच्छेदात एखाद्या शब्दाला प्राप्त होणारा अर्थ. एकच शब्द वेगवेगळ्या संदर्भांत भिन्न अर्थ देतो, म्हणून शब्दकोशातील अर्थ तसाच लावू नये.