पद्य: भावार्थ की शब्दशः विवरण? प्रतिमेचा अर्थ ठरवणे

उत्तर अ: भावार्थ ३ पैकी १-त्याने कवितेतील तथ्यांचे विवरण केले, पण ‘का’ व ‘काय भाव’ हे सांगितले नाही. प्रतिमा २ पैकी १-‘उपाशी’ ही प्रतिमा ओळखली, पण तिचा त्यागाशी संबंध जोडला नाही. एकूण २/५. उत्तर ब: भावार्थ ३ पैकी २-त्याने ‘दुसऱ्यांसाठी जगणे’ व ‘त्याग’ हा मूळ भाव पकडला; पण कवितेतील ‘ऊन-पाऊस सोसत’ या कष्टाचा तपशील सोडला. प्रतिमा २ पैकी २-‘स्वतः उपाशी राहत’ या प्रतिमेचा अर्थ ‘स्वतःचे पोट न भरणे’ असा त्यागाशी जोडला. एकूण ४/५. फरक स्पष्ट: उत्तर अ = शब्दशः अर्थ; उत्तर ब = भाव + प्रतिमेचा संदर्भ. पूर्ण गुणांसाठी उत्तर ब मध्ये कष्टाचा तपशीलही जोडावा लागेल.

प्रश्न ‘कवितेत काय आहे’ असा असेल तर स्वीकारणार नाही, कारण ‘देव’ हा शब्द कवितेत नाही; तो विद्यार्थ्याने जोडलेला आहे. प्रश्न ‘भावार्थ लिहा’ असा असेल तर मर्यादित स्वरूपात स्वीकारता येईल, कारण ‘जगाला धान्य देतो, स्वतः उपाशी राहतो’ हे देवत्वाचे लक्षण म्हणून अनुमान काढता येते. गुण देताना दोन गोष्टी तपासेन: (१) विद्यार्थ्याने तो दावा कवितेच्या कोणत्या ओळींवरून काढला, हे लिहिले आहे का? (२) ‘देवासारखा’ हे उपमान आहे की केवळ भावनिक प्रशंसा? उताऱ्यातील शब्द न देता केवळ ‘देवासारखा’ लिहिल्यास १ गुण कमी करेन. विद्यार्थ्याला शिकवेन: ‘कवितेत आहे’ आणि ‘कवितेवरून अनुमान काढता येते’ या दोन वेगळ्या पातळ्या आहेत.

पुरेसे नाही. ‘उपाशी’चा शब्दशः अर्थ भूक असला तरी कवितेत तो ‘जगाला धान्य देतो’ या ओळीशी विरोधाभास निर्माण करतो: जो अन्न देतो, तो स्वतः रिकाम्या पोटी का राहतो? येथून ‘उपाशी’ हे केवळ शारीरिक स्थिती न राहता ‘स्वतःला वंचित ठेवणे’ अशी प्रतिमा बनते. गुण देताना: केवळ ‘भूक लागलेला’ लिहिल्यास २ पैकी १; ‘दुसऱ्यांना देताना स्वतः रिकामे राहणे, त्याग’ असे जोडल्यास २. विद्यार्थ्याला विचारेन: ‘धान्य देतो’ आणि ‘उपाशी राहतो’ या दोन ओळी एकत्र का ठेवल्या असतील? अशा प्रश्नाने शब्दकोशार्थापासून कवितेच्या भावार्थाकडे संक्रमण स्पष्ट होते.