व्याकरण: उत्तरकुंजीतील वाद-कर्तरी/कर्मणी आणि साधे/मिश्र वाक्य

वाक्य ६ ‘साधे वाक्य’ अशी उत्तरकुंजी स्वीकारेन. कारण: त्यात एकच मुख्य क्रियापद ‘रद्द झाला’ आहे; ‘पाऊस पडल्यामुळे’ हा क्रियाविशेषण-वाक्यांश/कारणदर्शक गट आहे, स्वतंत्र क्रियापद असलेला उपवाक्य नाही. मिश्र वाक्यासाठी दोन स्वतंत्र क्रियापदे आणि त्यांना जोडणारा उभयान्वयी अव्यय किंवा संबंधसर्वनाम जोडी लागते. तुलना करा: ‘पाऊस पडला, म्हणून सामना रद्द झाला’-येथे ‘पडला’ व ‘झाला’ अशी दोन क्रियापदे आहेत, म्हणून हे मिश्र. दुसऱ्या शिक्षकांचा ‘अर्थात कारण दिसते’ हा निकष चुकीचा; व्याकरणात अर्थ नव्हे, तर रचना तपासतात. विद्यार्थ्यांना हाच ‘दोन क्रियापदे शोधा’ निकष देईन.

चाचणी अशी: प्रथम क्रियापदाजवळ ‘गेले/जाले’ हे सहाय्यक आहे का पाहा; असल्यास तो कर्मणी प्रयोगाचा संभाव्य संकेत. दुसरे, कर्ता ‘कडून/कडून’ किंवा लुप्त आहे का पाहा. तिसरे, वाक्याचे रूपांतर करून दाखवा: ‘त्याने पुस्तक वाचले’ → ‘त्याच्याकडून पुस्तक वाचले गेले’. पहिले कर्तरी, दुसरे कर्मणी. ‘पुस्तक वाचले गेले’ येथे ‘गेले’ आहे व कर्ता लुप्त, म्हणून कर्मणी. ‘त्याने पुस्तक वाचले’ येथे कर्ता ‘त्याने’ सक्रिय आहे व ‘गेले’ सहाय्यक नाही, म्हणून कर्तरी; ‘पुस्तक’ हे कर्म आहे म्हणून कर्मणी असे म्हणणे चूक. ‘मुलीने गाणे गायले’ हेही कर्तरी. ही चाचणी फळ्यावर तीन पायऱ्यांत लिहून प्रत्येक वाक्याला लावायला सांगेन.

विद्यार्थ्याने ‘पुस्तक’ हे कर्म दिसले म्हणून कर्मणी म्हटले असावे; हा ‘कर्म आहे म्हणजे कर्मणी’ असा सोपा नियम आहे. खरे निकष वेगळे आहेत: कर्मणीत क्रियापद कर्माशी जुळते आणि ‘गेले/जाले’ सहाय्यक किंवा ‘कडून’ हा कर्तृ-चिन्ह दिसते. सुधारणेसाठी जोडीने वाक्ये देईन: ‘त्याने पुस्तक वाचले’ / ‘त्याच्याकडून पुस्तक वाचले गेले’; विद्यार्थ्यांनी फरक शोधावा-कोणत्या वाक्यात ‘गेले’ आहे, कर्ता कसा बदलला. नंतर त्यांनी स्वतःची दोन वाक्ये तयार करून जोडीदाराला ओळखायला सांगावी. अशा तुलनात्मक सरावाने ‘कर्म’ आणि ‘कर्मणी प्रयोग’ यातील गोंधळ दूर होतो.