गद्य (Prose): आकलन, शब्दार्थ व स्वमत
गद्यविभागात काय विचारले जाते
इयत्ता दहावीच्या मराठी द्वितीय/तृतीय भाषा पेपरात गद्यविभाग पाठ्यपुस्तकातील उताऱ्यांवर तसेच अपठित गद्यावर आधारित असतो. आकलन, शब्दार्थ, वाक्प्रचार, स्वमत आणि पात्रांचे स्वभावचित्रण यांची चाचणी होते.
मूलभूत नियम
- उतारा दोन वेळा वाचा: पहिले वाचन अर्थासाठी, दुसरे वाचन प्रश्नांतील कीवर्ड शोधण्यासाठी.
- आकलनाची उत्तरे उताऱ्यातील शब्दांतच लिहा; स्वतःची भर घातल्यास गुण कापले जातात.
- स्वमताची रचना: मत + कारण + शक्य असल्यास उदाहरण.
- 2 गुणांच्या प्रश्नाला दोन स्वतंत्र मुद्दे, 3 गुणांना तीन - संख्या प्रश्नातच सांगितलेली असते.
- शब्दार्थ संदर्भानुसार ठरवा; वाक्प्रचाराचा अर्थ दिल्यावर तो वाक्यात वापरा.
कार्यरत उदाहरण
उतारा: “वाचनाने विचारक्षमता वाढते आणि शब्दसंपत्ती समृद्ध होते.” प्रश्न: वाचनाचे दोन फायदे लिहा. (2 गुण) उत्तर: (1) विचारक्षमता वाढते. (2) शब्दसंपत्ती समृद्ध होते. विचार: प्रश्न “दोन फायदे” मागतो, म्हणून दोन वेगवेगळे मुद्दे दिले; उत्तर उताऱ्यातील शब्दांतच ठेवले आणि अतिरिक्त स्पष्टीकरण टाळले.
गुण कापणारे सापळे
- स्वमताच्या जागी उताऱ्याचा सारांश लिहिणे.
- वाक्प्रचाराचा अर्थ देऊनही वाक्यात वापर न करणे.
- सारखे दिसणारे शब्द चुकवणे, उदा. “अनुकरण” व “आकलन”, “प्रेरणा” व “प्रार्थना”.
- पात्रांची नावे व स्वभावविशेष यांची अदलाबदल करणे.
पाठ्यपुस्तकाच्या उताऱ्यांसाठी
प्रत्येक पाठातील म्हणी व वाक्प्रचार त्यांच्या प्रसंगासह लक्षात ठेवा; बोर्डाच्या प्रश्नपत्रिकेत वाक्प्रचाराचा अर्थ आणि वाक्यातील वापर असा दुहेरी प्रश्न विचारला जातो.