व्याकरण (Grammar): समास, अलंकार व वाक्यप्रकार
व्याकरणात काय येते
समास, अलंकार, वाक्यप्रकार, शब्दसिद्धी (उपसर्ग-प्रत्यय), म्हणी-वाक्प्रचार, समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द आणि लिंग-वचन यांचे प्रश्न पडतात. समासाचा प्रश्न विग्रहावरच सोडवला जातो.
समासाचे सहा प्रकार
- द्वंद्व: दोन्ही पदे सममहत्त्वाची, “व/आणि” लोप - राजा-राणी.
- तत्पुरुष: शेवटचे पद प्रधान, विभक्ती लोप - राजपुत्र = राजाचा पुत्र.
- कर्मधारय: विशेषण + विशेष्य - नीलकमळ.
- द्विगु: पहिले पद संख्यावाचक - त्रिभुज, चौरंग.
- बहुव्रीही: दोन्ही पदांपेक्षा वेगळा तिसरा अर्थ - दशानन.
- अव्ययीभाव: पहिले पद अव्यय, समासही अव्यय राहतो - प्रतिदिन, यथाशक्ती.
कार्यरत उदाहरण
शब्द: “दशानन.” विग्रह: दहा आहेत आनने ज्याची - असा जो. समासाचा अर्थ “रावण” - हा तिसरा, वेगळा अर्थ. म्हणून समास बहुव्रीही. “दहा आणि नन” असा अर्थ असता तर तो द्वंद्व झाला असता; “दहा” हे संख्यावाचक पहिले पद असते तर द्विगु विचारात घ्यावा लागला असता - पण अर्थ “रावण” असल्याने बहुव्रीही ठरतो.
गुण कापणारे सापळे
- विग्रह न लिहिता थेट समासाचे नाव देणे.
- तत्पुरुषात विभक्ती लोप दाखवायला विसरणे.
- कर्मधारय व बहुव्रीही यांत गल्लत करणे.
- उपसर्गघटित शब्दाला (उदा. “प्रतिकूल”) समास म्हणणे.
- विधानार्थी व आज्ञार्थी वाक्य ओळखताना क्रियापदाचा प्रयोग न पाहणे.