ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਰੂਪਕ: ਦੋ-ਅੰਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮਾਰਕਿੰਗ
ਸਕੂਲ ਦੀ ਇਕਾਰਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਲੈਕਟਿਵ ਦੀ ਟੈਸਟ ਕਾਪੀ ਚੈਕ ਕਰਦਿਆਂ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਦੋ ਜਵਾਬ ਆਏ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ: 'ਤੇਰਾ ਮੁਖੜਾ ਚੰਨ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੋ। ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 2 ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, 'ਇਹ ਉਪਮਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਨ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।' ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, 'ਇਹ ਰੂਪਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਖੜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਚੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ।' ਦੋਵੇਂ ਜਵਾਬ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕਾਪੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਿੱਚ 'ਚੰਨ ਵਰਗਾ' ਨੂੰ ਉਪਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ 'ਵਰਗਾ' ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ 38 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਮਾਪਿਆਂ-ਅਧਿਆਪਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਦੱਸਣੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਅੰਕ ਦੇਣੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਤੁਲਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ।
1. ਦੋਵੇਂ ਜਵਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ 2 ਅੰਕ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂ? ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਫ਼ੈਸਲਾ
- ਮਨਪ੍ਰੀਤ: 2/2 - ਪਛਾਣ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸਹੀ ਹੈ।
- ਹਰਪ੍ਰੀਤ: 0/2 - ਪਛਾਣ ਗ਼ਲਤ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ 'ਤੁਲਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੇਖ ਕੇ ਉਪਮਾ ਕਹਿਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ।
ਕਾਰਨ
ਉਪਮਾ ਉਦੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਲਨਾ-ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਹੋਵੇ: 'ਵਰਗਾ', 'ਜਿਹਾ', 'ਸਮਾਨ', 'ਵਾਂਗ'। ਇੱਥੇ 'ਤੇਰਾ ਮੁਖੜਾ ਚੰਨ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਮੁਖੜੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਚੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਪਮੇਯ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਰੂਪਕ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਕ 'ਤੇਰਾ ਮੁਖੜਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ' ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਪਮਾ ਬਣਦੀ।
ਮਾਰਕਿੰਗ ਸੁਝਾਅ
ਜੇ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ 1 ਅੰਕ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਤੇ 1 ਅੰਕ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਗ਼ਲਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਰੀਟੈਸਟ ਵਿੱਚ 'ਵਰਗਾ' ਵਾਲਾ ਵਿਰੋਧੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਓਗੇ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਛਾਣ ਗ਼ਲਤ ਹੈ? ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਲਾਸਰੂਮ ਸੰਵਾਦ ਲਿਖੋ।
Read the worked answer
ਅਧਿਆਪਕ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ, ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਾਂ 'ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁਖੜਾ' ਤਾਂ ਕੀ ਬਦਲਿਆ?
ਹਰਪ੍ਰੀਤ: 'ਵਰਗਾ' ਸ਼ਬਦ ਆ ਗਿਆ।
ਅਧਿਆਪਕ: ਇਹੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। 'ਵਰਗਾ' ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਪਮਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ 'ਵਰਗਾ' ਹਟਾ ਕੇ ਸਿੱਧਾ 'ਮੁਖੜਾ ਚੰਨ ਹੈ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੁਖੜਾ ਚੰਨ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਇਹ ਰੂਪਕ ਹੈ।
ਹਰਪ੍ਰੀਤ: ਫਿਰ 'ਚੰਨ' ਸ਼ਬਦ ਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ: ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇਖੋ। ਤੁਲਨਾ-ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਪਮਾ; ਸਿੱਧੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਇੱਕਮਿੱਕਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੂਪਕ। ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਿਰਿਆ-ਭੂਮਿਕਾ ਦੋਵੇਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।
3. ਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁਖੜਾ' ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਕੀ ਬਦਲਦਾ? ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।
Read the worked answer
ਜੇ ਵਾਕ 'ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਮੁਖੜਾ' ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰ ਉਪਮਾ ਬਣਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਵਰਗਾ' ਸਪਸ਼ਟ ਤੁਲਨਾ-ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੂਪਕ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ।
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲਈ ਸਿਖਾਉਣ ਯੋਗ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਲਨਾ-ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਲੱਭੋ; ਜੇ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਪਮਾ, ਜੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੂਪਕ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਸੋਨਾ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਰੂਪਕ ਹੈ, ਪਰ 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਹੈ' ਵਿੱਚ ਉਪਮਾ।