PSEB SS Punjabi Elective cheat sheet
PSEB SS Punjabi Elective · Keep the key ideas within reach.
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ - ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਚੋਣਵੀਂ (SS Punjabi Elective)
ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿੱਚ 35 ਅੱਖਰ (ਮੂਲ ਵਰਣ) ਹਨ: ੳ, ਅ, ੲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 32 ਵਿਅੰਜਨ; ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 6 ਸਹਾਇਕ ਲਗਾਂ-ਚਿੰਨ੍ਹ (ਾਂ, ੱ, ੍, ੰ, ੰਃ, ੴ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਹੈ (ਅ, ਆ, ਇ, ਈ, ਉ, ਊ, ਏ, ਐ, ਓ, ਔ) ਅਤੇ ਲਗਾਖਰ ਤਿੰਨ ਹਨ: ਹੋੜਾ (ੌ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲਾ ੌ), ਕਨੌੜਾ (ਂ), ਟਿੱਪੀ (ੰ); ਬਿੰਦੀ (ਂ) ਅਤੇ ਅੱਧਕ (ੱ) ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਟਿੱਪੀ (ੰ) ਨਾਸਕੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਜਦਕਿ ਬਿੰਦੀ (ਂ) ਸਵਰ-ਅੰਤ ਜਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਅੱਧਕ (ੱ) ਪਿਛਲੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਦੁੱਗਣੀ ਉਚਾਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕ-ਬਣਤਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਰਤਾ–ਕਰਮ–ਕ੍ਰਿਆ (SOV) ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਕਰਮ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ 'ਨੂੰ' ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਾਲ ਹਨ: ਵਰਤਮਾਨ, ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ; ਹਰੇਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ, ਅਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਤੀ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਕਰਦਾ ਹੈ' (ਅਪੂਰਨ ਵਰਤਮਾਨ), 'ਕੀਤਾ' (ਪੂਰਨ ਭੂਤ), 'ਕਰੇਗਾ' (ਭਵਿੱਖ)।
ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੋਢੀ ਰਚਨਾਕਾਰ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ (ਸਲੋਕ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ (ਬਾਣੀ), ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ (ਕਾਫ਼ੀਆਂ), ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ (ਅਬਿਆਤ), ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ (ਕਾਫ਼ੀਆਂ), ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ (ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ), ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ (ਸੱਸੀ ਪੰਨੂੰ)।
ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਚਿੰਨ੍ਹ: ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ (ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗਦ ਦੋਵੇਂ), ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ (ਨਾਵਲ), ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ (ਨਾਵਲ 'ਅੱਧ ਕਟਿਆ ਆਰਸੀ' ਅਤੇ ਰਸਾਲਾ 'ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ')।
ਕਾਵਿ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਕਾਫ਼ੀ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਨਜ਼ਮ, ਵਾਰ, ਸਲੋਕ, ਬੈਂਤ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਦੋਹਰਾ; ਵਾਰ ਵੀਰ-ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਢਾਂਚਾ ਢਾਡੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਗਦ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਕਹਾਣੀ, ਨਾਵਲ, ਨਿਬੰਧ, ਨਾਟਕ, ਜੀਵਨੀ, ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ; ਨਿਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ।