PSEB SS Punjabi Elective key terms

ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕ੍ਰਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦੋਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।

ਉਹ ਧੁਨੀ ਅੱਖਰ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਧੁਨੀ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅ, ਆ, ਇ, ਈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਅੱਖਰ ਜੋ ਸਵਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕ, ਖ, ਗ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨੱਤੀ ਹੈ।

ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਜਿਵੇਂ ਕੰਨਾ, ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਕਾ ਵਿੱਚ ਕ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਬਿੰਦੂ, ਜੋ ਨੱਕੀ ਧੁਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਮ। ਇਹ ਅੱਧਕ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਛੋਟਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜੋ ਨੱਕੀ ਧੁਨੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਗ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਿੰਦੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਿਯਮਾਂ ਹੇਠ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅੱਖਰਾਂ, ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਿਯਮ। ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਵਾਕ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਵਸਤੂ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਭਾਵ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਕਿਤਾਬ, ਲਾਹੌਰ। ਇਹ ਵਾਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਨਾਂਵ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ, ਇਹ, ਮੈਂ, ਤੂੰ। ਇਹ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਓ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੰਮ, ਹਾਲਤ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਦੌੜਨਾ, ਹੋਣਾ। ਇਹ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਨੇ ਰੋਟੀ ਖਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਨਾਂਵ ਜਾਂ ਸਰਵਨਾਂਵ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ, ਲੰਬਾ ਰਾਹ। ਇਹ ਨਾਂਵ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਥਾਂ ਦੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਚੱਲ, ਕੱਲ੍ਹ ਆਇਆ। ਇਹ ਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਵਾਧੂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮੂਹ ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਰਾ ਅਰਥ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇਕਾਈ ਹੈ।

ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਤਾਰਾ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰੰਗੀਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਛੋਟਾ, ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਵਾਕ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਸਿਆਣਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਕੰਡੇ ਤੇ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਅਕਸਰ ਲੱਛਣਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜ-ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਖੇਪ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਦਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ, ਪੁਸਤਕ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਗਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ, ਪੋਥੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਮੂਲ ਨਾਲੋਂ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾਵਾਂ, ਚਰਣ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਗਾਉਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਮਾਪਣ ਦੀ ਇਕਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਛੋਟੇ ਸਵਰ ਘੱਟ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਵਰ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੰਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮਾਨ ਧੁਨੀ, ਜੋ ਲੈਅ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਨੰਦਮਈ ਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ, ਕਰੁਣਾ ਰਸ। ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੌਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਗੱਦ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦਕ ਜਾਂ ਅਰਥਕ ਗਹਿਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਮਾ ਅਲੰਕਾਰ। ਇਹ ਭਾਵ ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਲੰਕਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਗਾ, ਜਿਹਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕਿਆ ਮੂਲ ਅਰਥ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ, ਜੋ ਲੇਖਕ ਪਾਠਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਨਿਬੰਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ, ਜਿਸ ਦੁਆਲੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਰੂਪ ਜਾਂ ਕਿਸਮ, ਜਿਵੇਂ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ, ਨਾਟਕ, ਨਿਬੰਧ। ਹਰ ਵਿਧਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਗੱਦ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਲੜੀਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਆਮ ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਹਾਣੀ, ਨਿਬੰਧ, ਨਾਵਲ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਛੰਦਬੱਧ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਅ, ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਦ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗਾਉਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਟੱਪੇ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਝਲਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਖਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।