ਛੰਦ ਜਾਂ ਮੁਕਤ ਛੰਦ: ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਪੰਜਾਬੀ ਇਲੈਕਟਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਚਾਰ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਗਿਣੀ: ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ 14 ਮਾਤਰਾ, ਦੂਜੀ 14, ਤੀਜੀ 16, ਚੌਥੀ 14। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਟੱਪਾ' ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਲੈਅ ਲੋਕ-ਗੀਤ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 'ਮੁਕਤ ਛੰਦ' ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਛੰਦ-ਭਾਗ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ 'ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ' ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਉਪਮਾ ਹੈ। ਮਾਰਕਿੰਗ ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ 5 ਅੰਕ ਛੰਦ ਲਈ ਹਨ। ਜੇ ਰਚਨਾ ਛੰਦਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ 2 ਅੰਕ ਮਿਲਣਗੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ 20 ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਿਹੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਸੁਧਾਰ ਦੱਸਣੇ ਹਨ।
1. ਕੀ ਇਹ ਰਚਨਾ 'ਟੱਪਾ' ਹੈ? ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲਈ ਮਾਤਰਾ-ਪੈਟਰਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਫ਼ੈਸਲਾ
ਇਹ ਰਚਨਾ ਟੱਪਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪੈਟਰਨ 14-14-16-14 ਹੈ। ਟੱਪੇ ਵਰਗੀ ਛੰਦ-ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਮਾਤਰਾ-ਭਾਰ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੈਅ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਨ
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ 'ਲੋਕ-ਗੀਤ ਵਰਗੀ ਲੈਅ' ਕਹਿਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ; ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ।
- ਇਹ ਰਚਨਾ ਮੁਕਤ ਛੰਦ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਛੰਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।
- ਮਾਰਕਿੰਗ ਵਿੱਚ 2/5 ਅੰਕ ਦੇਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਹਨ, ਪਰ ਫੀਡਬੈਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ ਕਿ ਇੱਕ ਤੁਕ ਸੁਧਾਰਨ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਛੰਦਬੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
2. ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਦੀ 16 ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ 14 ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਸੰਭਾਵੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸੁਝਾਓ।
Read the worked answer
ਤਰੀਕਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਗਿਣੋ; ਫਿਰ ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਵਾਧਾ ਲੱਭੋ।
ਦੋ ਸੁਝਾਅ
- ਦੁਹਰਾਅ ਹਟਾਓ: ਜੇ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੁਹਰਾਅ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
- ਲੰਬੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ: ਜੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਰੱਖੋ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਲੰਬੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤੋ।
ਚੇਤਾਵਨੀ
ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਅਰਥ ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਓ; ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਛੰਦ ਸੁਧਾਰੋ।
3. ਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਛੰਦ ਬਾਰੇ ਅਣਜਾਣ ਹੈ ਪਰ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਤਾਂ 5 ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਹੋਵੇਗੀ?
Read the worked answer
ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਯੋਜਨਾ
- ਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ: 3 ਅੰਕ - ਵਿਸ਼ਾ 'ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ' ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਉਪਮਾਵਾਂ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਅੰਕ ਦਿਓ।
- ਛੰਦ: 2 ਅੰਕ - ਛੰਦਬੱਧ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ 2 ਅੰਕ ਹਨ, ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਫ਼ਰ ਨਾ ਕਰੋ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਲੈਅ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
- ਫੀਡਬੈਕ: 'ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾਓ' ਲਿਖੋ।
ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਛੰਦ ਦੀ ਹੁਨਰ-ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਯਤਨ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।