ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ - PSEB ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਲੈਕਟਿਵ
ਇਸ ਡੋਮੇਨ ਵਿੱਚ PSEB ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇਲੈਕਟਿਵ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਿਲੇਬਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਆਕਰਨ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ, ਛੰਦ), ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕਾਵਿ ਤੇ ਗੱਦ ਪਾਠ। ਪੇਪਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣਾ, ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ, ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਣਾ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ - ਚਾਰੇ ਹੁਨਰ ਪਰਖਦਾ ਹੈ।
ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਿਯਮ
- ਸੰਧੀ: ਦੋ ਧੁਨੀਆਂ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ - ਸਤਿ + ਆਨੰਦ = ਸਤਿਆਨੰਦ।
- ਸਮਾਸ: ਦੋ ਜਾਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦ ਰਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅਰਥ-ਇਕਾਈ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਲਗ ਹਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ - ਰਾਜ + ਪੁੱਤਰ = ਰਾਜਪੁੱਤਰ।
- ਸ਼ਬਦ-ਭੇਦ ਸੱਤ ਹਨ: ਨਾਂਵ, ਪੜਨਾਂਵ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਕਿਰਿਆ, ਕਿਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਸੰਬੰਧਕ, ਨਿਪਾਤ। ਪਛਾਣ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰਥ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ
- ਉਪਮਾ ਵਿੱਚ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ (ਵਾਂਗ, ਜਿਹਾ, ਸਮਾਨ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਵਸਤੂਆਂ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਧੁਨੀ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਹੈ; ਯਮਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਰਸ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੌ ਰਸ: ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸ, ਕਰੁਣਾ, ਰੌਦਰ, ਵੀਰ, ਭਯਾਨਕ, ਬੀਭਤਸ, ਅਦਭੁਤ, ਸ਼ਾਂਤ।
- ਛੰਦ: ਦੋਹਰਾ 13+11 ਅਤੇ ਸੋਰਠਾ 11+13 (ਦੋਵੇਂ 24 ਮਾਤਰਾ); ਚੌਪਈ ਦੇ ਚਾਰ ਚਰਣ, ਹਰੇਕ 16 ਮਾਤਰਾ।
ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਾਲ-ਵੰਡ
ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਾਰ ਕਾਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਆਦਿ ਕਾਲ (ਨਾਥ-ਜੋਗੀ, ਸਿੱਧ, ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ), ਭਕਤੀ ਕਾਲ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ), ਵੀਰ ਕਾਲ (ਵਾਰ-ਕਾਵਿ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ) ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ (ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ)। ਸਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ, ਸੋ ਆਮ ਮੰਨੀ ਵੰਡ ਲਿਖੋ।
ਉਦਾਹਰਨ ਨਾਲ ਸੋਚ
"ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਾਂਗੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ" - ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ "ਵਾਂਗੂੰ" ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰ ਉਪਮਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਕ "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਹੈ" ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਬ ਹੈ ਤੇ ਚਿਹਰਾ-ਚੰਨ ਅਭੇਦ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ - ਇਹ ਰੂਪਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਮਾਰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਰਚਨਾ ਦਾ ਰਚੈਤਾ ਗਲਤ ਲਿਖਣਾ - "ਹੀਰ" ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੈ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਹੀਂ।
- ਉਪਮਾ ਤੇ ਰੂਪਕ, ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਤੇ ਯਮਕ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ।
- ੁ/ੂ ਤੇ ਬਿੰਦੀ/ਟਿੱਪੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਅਰਥ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ (ਸੁਰਤ/ਸੂਰਤ)।
- ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖ ਕੇ ਉਦਾਹਰਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।