RBSE Secondary Sanskrit cheat sheet
RBSE Secondary Sanskrit · Keep the key ideas within reach.
अपठित अवबोधनम् (गद्य एवं पद्य)
प्रश्न के लिङ्ग का अनुसरण उत्तर में होता है - 'कः' का उत्तर पुल्लिङ्ग में, 'का' का स्त्रीलिङ्ग में, 'किम्' का नपुंसक में।
'कति' संख्या माँगता है, 'कदा' समय, 'कुत्र' स्थान (सप्तमी उत्तर), 'कुतः' कारण/अपादान (पञ्चमी उत्तर), 'कस्मै' चतुर्थी उत्तर।
पद्यांश की छन्द-पहचान का सूत्र: चार पाद, तथा अक्षर प्रति पाद - अनुष्टुप् ८, इन्द्रवज्रा/उपेन्द्रवज्रा ११, वसन्ततिलका १४, मालिनी १५, शार्दूलविक्रीडित १९।
उपमा-वाचक शब्द: इव, यथा, वत्, सम, सदृश, तुल्य, कल्प - इनमें से कोई शब्द दिखते ही उपमा अथवा उत्प्रेक्षा की जाँच करें।
अलङ्कार-निर्णय: अनुप्रास = व्यञ्जन-आवृत्ति; यमक = भिन्न अर्थ में शब्द-आवृत्ति; श्लेष = एक ही शब्द में अनेक अर्थ; अतिशयोक्ति = असम्भव अत्युक्ति।
गद्यांश के उत्तर केवल गद्यांश की सामग्री से बनते हैं; बाहरी सन्दर्भ जोड़ने पर अंक नहीं मिलते।
'उचितं शीर्षकं लिखत' का उत्तर २-५ शब्दों में केन्द्रीय भाव के आधार पर होता है, पूर्ण वाक्य में नहीं।
पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः
गद्यपाठों की शैलियाँ: कथात्मक (कथा/नीतिकथा), वर्णनात्मक (तीर्थ/प्रकृति), चरितात्मक (जीवनी), विचारात्मक (निबन्ध), संवादात्मक।
क्त्वा (कृत्वा, गत्वा) तथा ल्यप् (आगत्य, उक्त्वा) अविकारी अव्यय हैं; लिङ्ग-वचन-विभक्ति से नहीं बदलते।
ल्यप् केवल उपसर्गयुक्त धातु से बनता है (आ + गम् → आगत्य); उपसर्ग न हो तो क्त्वा (गम् → गत्वा)।
क्त प्रत्यय भूतकालिक विशेषण बनाता है (कृतम्, गताः, लिखितेन); क्तवतु भूतकाल में कर्तृवाची होता है (कृतवान्, गतवती)।
शतृ/शानच् वर्तमानकालिक विशेषण बनाते हैं - पुल्लिङ्गे पठन्, स्त्रीलिङ्गे पठन्ती, नपुंसके पठत्।
प्रेरणार्थक णिच्: पठ् → पाठयति, कृ → कारयति, भू → भावयति; अर्थ होता है 'किसी से करवाना'।
पात्र-गुण-प्रश्नों के उत्तर में विशेषण पात्र के लिङ्ग-वचन में रखें - सत्यवादी राजा, धैर्यवती स्त्री, महान् ऋषिः।
पाठ्यपुस्तकम् - पद्यखण्डः (व्याख्या एवं भाव)
अनुष्टुप् (श्लोक) = ४ पाद × ८ अक्षर; संस्कृत श्लोक-साहित्य का सर्वाधिक प्रचलित छन्द।
इन्द्रवज्रा तथा उपेन्द्रवज्रा - दोनों में ११ अक्षर प्रति पाद; दोनों पादों का मिश्रण उपजाति कहलाता है।
वसन्ततिलका १४, मालिनी १५, शार्दूलविक्रीडित १९ अक्षर प्रति पाद - ये वार्णिक (अक्षर-गणना-आधारित) छन्द हैं।
उपमा में वाचक शब्द (इव, यथा, वत्) रहते हैं; रूपक में उपमेय-उपमान में अभेद-आरोप होता है और वाचक शब्द नहीं रहते।
उत्प्रेक्षा = सम्भावना ('मानो यह वही है', वाचक इव/जनु/मनु); यमक = भिन्न अर्थ में शब्द-आवृत्ति; अनुप्रास = व्यञ्जन-आवृत्ति।
शब्दार्थ-प्रश्न में प्रकृति-प्रत्यय दिखाकर अर्थ लिखें - गच्छन् = गम् + शतृ (जाता हुआ)।
व्याख्या के चार अंग: सन्दर्भ (पाठ/प्रसङ्ग), प्रतिपाद्य (केन्द्रीय भाव), शब्दार्थ, अलङ्कार अथवा छन्द।
पद्यांश के उत्तर भी संस्कृत में तथा प्रश्न के वचन में - 'कविः किम् कथयति?' → 'कविः ... कथयति।'
पाठ्यपुस्तकम् - नाट्यांशः / चित्रकथाः
कोष्ठकवर्ती नाट्य-निर्देश (प्रविश्य, सहर्षम्, नेपथ्ये, स्वगतम्) पात्र की क्रिया अथवा भाव बताते हैं, संवाद नहीं; इनका अर्थ भी पूछा जा सकता है।
संवाद का ढाँचा - पात्रनाम + विराम-चिह्न (-) + कथन; वक्ता बदलने पर नया पात्रनाम आता है।
सूत्रधार + नटी = प्रस्तावना; नान्दी = मङ्गल-श्लोक; प्रवेशक अथवा विष्कम्भक = अङ्क-अन्तर की सूचना देने वाले अंश।
नाटक के अङ्ग: कथावस्तु, पात्र, संवाद, अङ्क, दृश्य, रङ्गमञ्च तथा निर्देश।
क्रम अङ्क → दृश्य → संवाद; दृश्य-परिवर्तन पर रङ्गमञ्च रिक्त हो जाता है।
चित्रकथा-वर्णन वर्तमानकाल एवं तृतीय पुरुष में; प्रत्येक चित्र के लिए १-२ सरल संस्कृत वाक्य पर्याप्त होते हैं।
रस-प्रश्न में नवरस: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत, शान्त।
व्याकरणम् - सन्धिः एवं समासः
दीर्घ सन्धि: अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ; ऋ + ऋ = ॠ।
गुण सन्धि: अ + इ/ई = ए; अ + उ/ऊ = ओ; अ + ऋ = अर्; अ + लृ = अल्।
वृद्धि सन्धि: अ + ए/ऐ = ऐ (सदा + एव = सदैव); अ + ओ/औ = औ (जल + ओघ = जलौघ)।
यण् सन्धि: इ/ई → य्, उ/ऊ → व्, ऋ → र्, लृ → ल् (इति + आदि = इत्यादि; मधु + अरि = मध्वरि)।
अयादि सन्धि: ए → अय्, ओ → अव्, ऐ → आय्, औ → आव् (ने + अन = नयन; भो + अन = भवन)।
विसर्ग सन्धि: सः + अस्ति = सोऽस्ति; नमः + ते = नमस्ते; निः + शङ्क = निश्शङ्क।
समास एवं प्रधानता: अव्ययीभाव = पूर्वपद, तत्पुरुष = उत्तरपद, कर्मधारय = विशेषण-विशेष्य, द्विगु = संख्यापूर्व, द्वन्द्व = उभयपद, बहुव्रीहि = अन्यपद।
विग्रह से नाम-निर्णय: राज्ञः पुत्रः = राजपुत्रः (तत्पुरुष); चत्वारो भुजाः यस्य सः = चतुर्भुजः (बहुव्रीहि); दिने दिने = प्रतिदिनम् (अव्ययीभाव)।
व्याकरणम् - शब्दरूपाणि एवं धातुरूपाणि
राम (अकारान्त पुं.): रामः, रामौ, रामाः; रामम्, रामौ, रामान्; रामेण, रामाभ्याम्, रामैः।
राम की शेष विभक्तियाँ: रामाय/रामाभ्याम्/रामेभ्यः; रामात्/रामाभ्याम्/रामेभ्यः; रामस्य/रामयोः/रामाणाम्; रामे/रामयोः/रामेषु; हे राम।
लता (आकारान्त स्त्री.): लता, लते, लताः; लताम्, लते, लताः; लतया, लताभ्याम्, लताभिः; लतायै; लतायाः; लतायाम्; हे लते।
मुनि (इकारान्त): मुनिः, मुनी, मुनयः; मुनिम्, मुनी, मुनीन्; मुनेः, मुनौ; हे मुने।
नदी (ईकारान्त): नदी, नद्यौ, नद्यः; नदीम्; नद्या; नद्यै; नद्याः; नद्याम्; हे नदि।
गुरु (उकारान्त): गुरुः, गुरू, गुरवः; गुरुम्, गुरू, गुरून्; गुरुणा; गुरवे; गुरोः; गुरौ; हे गुरो।
पितृ (ऋकारान्त): पिता, पितरौ, पितरः; पितरम्; पित्रा; पित्रे; पितुः; पितरि; हे पितः।
पठ् लट् (परस्मैपद): पठति, पठतः, पठन्ति; पठसि, पठथः, पठथ; पठामि, पठावः, पठामः।
अस् लट्: अस्मि, असि, अस्ति; स्वः, स्थः, स्तः; स्मः, स्थ, सन्ति।
व्याकरणम् - कारकम्, उपपदविभक्तिः, वाच्यम्
कारक-विभक्ति: कर्ता १, कर्म २, करण ३, सम्प्रदान ४, अपादान ५, सम्बन्ध ६, अधिकरण ७, सम्बोधन १।
कर्तृवाच्य: क्रिया कर्ता के पुरुष एवं वचन के अनुसार चलती है (रामः पठति / रामौ पठतः)।
कर्मवाच्य: कर्म प्रथमा में, कर्ता तृतीया में, क्रिया कर्म के लिङ्ग-वचन-पुरुष के अनुसार (रामेण ग्रन्थः पठ्यते)।
भाववाच्य: अकर्मक क्रियाओं में कर्ता तृतीया में तथा क्रिया प्रथम पुरुष एकवचन में (मया हसितम्, तेन गम्यते)।
वाच्य-परिवर्तन का क्रम: कर्म → प्रथमा; कर्ता → तृतीया; क्रिया → कर्म के अनुसार।
उपपदविभक्ति: नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा के योग में चतुर्थी; सह, साकम्, समम् के योग में तृतीया।
विना तथा ऋते के योग में पञ्चमी (द्वितीया भी); प्रति, अनु, अभितः, परितः, समया, निकषा के योग में द्वितीया।
हेतोः, कृते, अर्थे के योग में षष्ठी; भय, रक्षा, जुगुप्सा के हेतु में पञ्चमी (चौरात् बिभेति)।
रचनात्मक लेखनम् - पत्रम् एवं अनुच्छेदः
पत्र-क्रम: स्थान + दिनाङ्क → सम्बोधन → विषयः → मुख्यविषयः → प्रार्थना → हस्ताक्षर → नाम।
औपचारिक वाक्यांश: 'सविनयं निवेदनम् अस्ति यत्...', 'अतः भवान् ... अनुगृह्णातु', 'सादरम्', 'भवदीयः'।
अनौपचारिक वाक्यांश: 'प्रिय मित्र!', 'कुशलं ते?', 'अत्र सर्वं कुशलम्', 'भवतः प्रियतमः'।
सम्बोधन-रूप: महोदय/महोदया (औपचारिक), पूज्य पितृमहोदयाः, आदरणीया माता।
विषयः एक ही पंक्ति में 'विषयः -' के बाद लिखा जाता है, जैसे 'विषयः - परीक्षायाः तैयारीविषये निवेदनम्'।
अनुच्छेद-संरचना: प्रस्तावना-वाक्य → विवरण/कारण/उदाहरण → निष्कर्ष-वाक्य; पूरे अनुच्छेद में एक ही केन्द्रीय भाव।
सङ्गोचक शब्द: अतः, ततः, अपि च, परन्तु, यतः, तस्मात्, अन्ते - इनसे वाक्य-सङ्गति बनी रहती है।
अनुच्छेद के प्रत्येक वाक्य में एक ही मुख्य क्रिया रखें; लम्बे विचारों को क्त्वा अथवा यतः से जोड़ें।