RBSE Secondary Sanskrit common mistakes
RBSE Secondary Sanskrit · Understand the traps and how to avoid them.
अपठितगद्यांशे प्रश्नवाचकं पदं (कः/का/किम्/कुत्र/कदा/कथम्) यथावत् न पठित्वा उत्तरं तस्य विभक्तिं लिङ्गं च न मेलयन्ति - 'कुत्र' इति पृष्टे अपि कर्तृपदम् एव उत्तरत्वेन लिखन्ति, यथा 'रामः' इति।
छात्राः प्रश्नस्य अन्तिमां पङ्क्तिं शीघ्रं पठित्वा अनुच्छेदस्य प्रथमं वाक्यं स्मरन्ति; संस्कृते कर्ता प्रथमं दृश्यते इति आशया कर्तृपदमेव उत्तरं मन्यन्ते।
What to do instead
प्रत्येकस्मिन् प्रश्ने प्रश्नवाचकं पदं रेखया चिह्नीकुर्युः; तस्य विभक्तिं लिङ्गं च पार्श्वे लिखेयुः; ततः अनुच्छेदे तत्सदृशं पदं अन्विष्य पूर्णवाक्येन उत्तरं रचयेयुः, प्रश्नपदं पुनः न लिखेयुः।
अपठितपद्यांशे पदार्थान् पङ्क्तिक्रमेणैव योजयन्तः अन्वयं न रचयन्ति; कर्तरि कर्मणि क्रियायां च भ्रमं कृत्वा श्लोकस्य अर्थं विपरीतं लिखन्ति।
पद्ये पदक्रमः व्याकरणक्रमात् भिन्नः भवति (यथा 'धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे'); पदार्थज्ञानं विद्यते चेदपि वाक्यसंरचनायाः अभ्यासः नास्ति।
What to do instead
प्रथमं क्रियापदं धातुं च अङ्कयेयुः, ततः कर्तृपदं कर्म च; त्रिवारं सस्वरं पठित्वा स्वभाषया एकं सरलं वाक्यं लिखेयुः, तत्पश्चात् संस्कृतेन अन्वयवाक्यं लिखेयुः।
गद्यपाठस्य उत्तरे 'पाठे किम् उक्तम्' इति पृष्ठे स्वकल्पितां कथां लिखन्ति; पात्रनामानि घटनाक्रमं पाठगतपदानि च विस्मृत्य पर्यायशब्दान् यथेच्छं योजयन्ति।
पाठः केवलम् एकवारं पठ्यते, कथासारः स्मर्यते शब्दाः न; परीक्षायां स्मृतिविरलता कल्पनया पूर्यते, अतः उत्तरं पाठात् दूरं गच्छति।
What to do instead
प्रत्येकं गद्यपाठात् पञ्च मुख्यवाक्यानि पात्रनामानि च पृथक् पत्रे लिखेयुः; उत्तरं पाठस्य वाक्येन आरभ्य स्वशब्दैः विस्तारयेयुः; सप्ताहे द्विवारं तानि वाक्यानि सस्वरं पठेयुः।
पद्यपाठे 'भावार्थं लिखत' इति पृष्ठे शब्दार्थानां सूचीं लिखन्ति; 'अलङ्कारं निर्दिशत' इति पृष्ठे सर्वत्र अनुप्रासम् एव लिखन्ति; नीतिं सन्देशं वा न लिखन्ति।
शब्दार्थः सुलभः भावः कठिनः इति भावः; अलङ्कारनामानि केवलं सूचीरूपेण कण्ठस्थीकृतानि, श्लोकस्थैः उदाहरणैः सह न अभ्यस्तानि।
What to do instead
प्रतिश्लोकं त्रिभिः वाक्यैः उत्तरं लिखेयुः - (१) श्लोकाशयः स्वभाषया, (२) अलङ्कारः श्लोकस्थेन पदेन सह, (३) नीतिः/सन्देशः; एवं त्रिस्तम्भीं सारणीं प्रत्येकस्मिन् पद्ये पूरयेयुः।
नाट्यांशे 'एतत् कः कथयति?' इति प्रश्ने पूर्वापरसंवादं न पठित्वा पात्रनाम अनुमानेन लिखन्ति; 'स्वगतम्', 'प्रहस्य', 'नेपथ्ये' इत्यादीन् दिशानिर्देशान् अर्थरहितान् मत्वा त्यजन्ति।
नाट्यांशः गद्यखण्डवत् पठ्यते; संवादक्रमः पात्रनाम्नां सह न लिख्यते; दिशानिर्देशाः केवलं कोष्ठकस्थाः अक्षराः इति मन्यन्ते।
What to do instead
पाठं पात्रनाम्नां सह लेखनिकया लिखेयुः ('रामः -', 'लक्ष्मणः -'); प्रत्येकं दिशानिर्देशं स्वभाषया पार्श्वे लिखेयुः; 'कः कथयति' इति प्रश्ने तस्य वाक्यस्य पूर्वं पश्चात् च द्वौ वाक्यौ पठेयुः।
सन्धिं वा सन्धिविच्छेदं कुर्वन्तः गुणवृद्धिविसर्गसन्धीन् न विधाय दीर्घम् एव योजयन्ति - 'सूर्य+उदयः' इत्यत्र 'सूर्यउदयः', 'रामः+अस्ति' इत्यत्र 'रामःअस्ति' इति लिखन्ति।
सूत्राणि ('आद्गुणः', 'अकः सवर्णे दीर्घः', 'विसर्गो रेफः') केवलं नामतः स्मर्यन्ते, उदाहरणेषु न प्रयुज्यन्ते; सन्धिः दृश्यरूपेण अनुक्रियते।
What to do instead
प्रत्येकस्मिन् उदाहरणे स्वरौ पृथक् लिखित्वा सूत्रनाम पार्श्वे लिखेयुः, ततः संयुक्तरूपं; दिने दश उदाहरणानि विच्छेद-पुनःसन्धि-क्रमेण (द्वौ दिशौ) अभ्यसेयुः।
समासस्य नाम लिखन्तः बहुव्रीहिं तत्पुरुषं च भ्रमन्ति - 'दशाननः', 'चतुर्भुजः', 'पीताम्बरः' इत्यादीनि तत्पुरुषेण लिखन्ति; विग्रहवाक्यम् अपि अशुद्धं रचयन्ति।
बहुव्रीहेः लक्षणं 'अन्यपदार्थप्रधानः' इति न स्मर्यते; केवलं पदसंख्या गण्यते, अतः प्रत्येकं द्विपदसमासः तत्पुरुषः इति मन्यते।
What to do instead
विग्रहं कृत्वा 'अस्य समस्तपदस्य अर्थः किम्? सः बहिर्नाम्नः विशेषणं वा?' इति पृच्छेयुः; यदि समस्तपदं बहिःस्थं पदं निर्दिशति तर्हि बहुव्रीहिः; प्रतिदिनं पञ्च उदाहरणानि विग्रह-नाम-कारणैः सह लिखेयुः।
शब्दरूपं धातुरूपं वा लिखन्तः विभक्तिं वचनं पुरुषं लकारं च न मेलयन्ति - 'राम' शब्दस्य तृतीयाबहुवचने 'रामेण', 'गच्छ' धातोः लङ्-लकारे प्रथमपुरुषैकवचने 'गच्छति' इति लिखन्ति।
रूपाणि एकपङ्क्तौ कण्ठस्थीकृतानि, सारणीरूपेण (table) न; परीक्षायां स्मृतिः खण्डिता भवति, अतः स्थाने स्थाने परस्परं रूपाणि आकर्षन्ति।
What to do instead
स्वयं सारणीं लिखेयुः - पङ्क्तौ विभक्तयः, स्तम्भे वचनानि; लकाराणां 'कालः-कर्ता' इति सङ्केतं पार्श्वे लिखेयुः; प्रतिदिनं पञ्च रूपाणि लिखित्वा सस्वरं वदेयुः, सप्ताहान्ते बिना पुस्तकं पुनः लिखेयुः।
वाच्यपरिवर्तने कर्मणि प्रयोगे कर्तारं तृतीयायां कर्म प्रथमायां न परिवर्तयन्ति; उपपदविभक्तौ च 'गुरुं नमति' इति स्थाने 'गुरवे नमति' इति लिखन्ति।
कर्तृवाच्यस्य ढाचा मनसि दृढः; 'नम्' धातोः कर्म द्वितीयायाम् इति नियमः, 'नमः' शब्दस्य चतुर्थी इति विवेकः सूक्ष्मः, सः पृथक् न पठितः।
What to do instead
प्रत्येकं वाक्यं कर्तृवाच्ये कर्मवाच्ये च समं लिखेयुः; उपपदसूचीं कण्ठस्थां कुर्युः ('सह' तृतीया, 'नमः' चतुर्थी, 'नम्' द्वितीया, 'कृते' षष्ठी) तत्सहितानि दश वाक्यानि लिखेयुः।
औपचारिकं पत्रं लिखन्तः प्रेषक-स्वीकारकयोः स्थानं, दिनाङ्कः, विषयपङ्क्तिः, सम्बोधनं, समापनं च न लिखन्ति; मध्यभागम् एव लिखित्वा 'भवदीयः' इत्यपि न योजयन्ति।
पत्रस्य ढाचा (format) केवलं पुस्तके दृष्टः, स्वयं पूर्णरूपेण कदापि न लिखितः; परीक्षायां समयं रक्षितुं केवलं विषयांशः लिख्यते।
What to do instead
द्वौ ढाचौ (औपचारिक/अनौपचारिक) स्मरेत्; प्रतिसप्ताहम् एकं पत्रं पूर्णढाचेन - स्थानम्, दिनाङ्कः, सम्बोधनम्, विषयः, सम्बोधन-वाक्यं, मुख्यांशः, समापनम्, हस्ताक्षरम् - इति क्रमेण लिखेयुः।