First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'परिश्रमेणैव मनुष्यः सफलतां प्राप्नोति। आलस्यं मनुष्यस्य परमः शत्रुः। यः प्रतिदिनं स्वकार्यं निष्ठया करोति, स एव जीवने यशः लभते। भाग्यं पूर्वकृतस्य कर्मणः फलम्, किन्तु वर्तमानपरिश्रमं विना तत् अपि न फलति।'
अस्य गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं किम्?
- आलस्यस्य फलम्
- परिश्रममहिमा Correct answer.
- भाग्यस्य महिमा
- पूर्वजन्मकथा
Explanation
गद्यांशे परिश्रमस्य एव प्रधानता प्रतिपादिता - परिश्रमेण सफलता यशः च लभ्यते, आलस्यं तु शत्रुः उच्यते। भाग्यस्य अपि परिश्रमं विना फलं न भवतीति उक्तम्। अतः समग्रगद्यांशस्य विषयं समाहरन् 'परिश्रममहिमा' इति शीर्षकं सर्वथा उचितम्।
Question 2अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः।
न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥'
अत्र 'उद्यमेन' इति पदस्य अर्थः कः?
- आलस्येन
- मनोरथेन
- परिश्रमेण Correct answer.
- भाग्येन
Explanation
'उद्यम' इति पदं प्रयत्नस्य परिश्रमस्य च वाचकम्। 'उद्यमेन सिध्यन्ति' इत्यत्र करणे तृतीया विभक्तिः, अतः अर्थः 'परिश्रमेण' एव भवति। मनोरथः केवलम् इच्छा, न प्रयत्नः, अतः सः अत्र न गृह्यते।
Question 3अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'सूर्यः पूर्वस्यां दिशि उदेति। तस्य किरणैः सर्वं जगत् प्रकाशते। प्रातःकाले खगाः मधुरं गायन्ति, पुष्पाणि विकसन्ति। एषा प्रकृतिः अस्माकं जीवनस्य आधारः। अतः प्रकृतिं रक्षितुं सर्वैः प्रयत्नः कर्तव्यः।'
गद्यांशानुसारं सूर्यः कुत्र उदेति?
- दक्षिणस्यां दिशि
- पश्चिमायां दिशि
- उत्तरस्यां दिशि
- पूर्वस्यां दिशि Correct answer.
Explanation
गद्यांशस्य प्रथमं वाक्यम् एव 'सूर्यः पूर्वस्यां दिशि उदेति' इति स्पष्टं कथयति। अपठितांशस्य प्रश्नेषु उत्तरं पाठस्य शब्देषु एव अन्वेष्टव्यम्, स्वानुमानेन न। अतः पूर्वदिक् एव समीचीनः उत्तरः।
Question 4अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'विद्या मनुष्यस्य परमं धनम्। यया विना मनुष्यः पशुना तुल्यः भवति। विद्यया विनयः जायते, विनयात् पात्रता, पात्रतायाः फलं यशः। यशस्विनं जनं सर्वे पूजयन्ति।'
गद्यांशे 'यया' इति सर्वनामपदं किं पदं सूचयति?
- यशः
- विनयः
- पात्रता
- विद्या Correct answer.
Explanation
सर्वनाम्नः लिङ्गं वचनं च येन पूर्वनिर्दिष्टेन पदेन सह मेलति, स एव तस्य निर्देशः। 'यया' इति स्त्रीलिङ्गस्य एकवचनस्य तृतीयाविभक्तेः रूपम्; गद्यांशे 'विद्या' इति स्त्रीलिङ्गपदम् एव आदौ निर्दिष्टम्, यया विना मनुष्यः पशुतुल्यः उच्यते।
Question 5अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'सतां सङ्गतिः मनुष्यं सज्जनं करोति, दुर्जनानां सहवासः तं दुर्जनं च। यः सज्जनैः सह वसति, सः शनैः शनैः सद्गुणान् आदत्ते। अतः सत्सङ्गतिः एव श्रेयस्करी।'
गद्यांशे 'सज्जन' इति पदस्य विपरीतार्थकं पदं किम्?
- सत्
- श्रेयस्कर
- दुर्जन Correct answer.
- सद्गुण
Explanation
विपरीतार्थकं पदं तत् भवति यत् तस्य अर्थस्य विरुद्धम् अर्थं बोधयति। 'सज्जन' इत्यस्य अर्थः साधुः जनः; तस्य विरुद्धः अर्थः 'दुर्जन' इति पदेन एव गद्यांशे प्रयुक्तः, यत्र दुर्जनानां सहवासः दुर्जनं करोति इति उक्तम्।
Question 6अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'कालिदासः संस्कृतसाहित्यस्य महान् कविः आसीत्। तस्य काव्येषु प्रकृतिवर्णनं मनोहरं वर्तते। अभिज्ञानशाकुन्तलम् इति नाटकं लोके अत्यन्तं प्रसिद्धम्। तस्य श्लोकाः आज अपि पण्डितैः पठ्यन्ते।'
गद्यांशे 'प्रसिद्धम्' इति पदस्य समानार्थकं किं पदम्?
- सामान्यम्
- अप्रसिद्धम्
- गुप्तम्
- विख्यातम् Correct answer.
Explanation
'प्रसिद्ध' इत्यस्य अर्थः सर्वत्र ज्ञातः, विख्यातः इति। समानार्थकं पदं तुल्यार्थं बोधयति, अतः 'विख्यातम्' एव समीचीनम्; तत् नाटकं लोके सर्वत्र विख्यातम् इति गद्यांशस्य आशयः।
Question 7अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'महर्षिः वाल्मीकिः रामायणं प्रणीतवान्। सूर्योदये एव सः तपस्यायै उपविशति स्म। इत्युक्त्वा सः शिष्येभ्यः ग्रन्थस्य रचनां समर्पितवान्।'
गद्यांशे 'महर्षिः' इति पदे का सन्धिः अस्ति?
- वृद्धिसन्धिः
- यण्सन्धिः
- गुणसन्धिः Correct answer.
- विसर्गसन्धिः
Explanation
'महर्षिः' इति पदं 'महा' + 'ऋषिः' इति विच्छिद्यते। अत्र आकारस्य ऋकारेण सह मिलनेन 'अर्' इति गुणादेशः जायते, अतः इयं गुणसन्धिः। वृद्धिसन्धौ आ + ए/ओ → ऐ/औ भवति, यण्सन्धौ तु इ/उ/ऋ इत्येभ्यः परः असवर्णस्वरः य्/व्/र् भवति।
Question 8अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे लक्ष्मण रोचते।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी॥'
अस्य श्लोकस्य मुख्यः भावः कः?
- स्वर्गः जन्मभूमेः अपि श्रेष्ठः
- स्वर्णमयी लङ्का अपि मनोहरा अस्ति
- जन्मभूमिः स्वर्गात् अपि श्रेष्ठा Correct answer.
- लक्ष्मणः लङ्कायां वसितुम् इच्छति
Explanation
श्लोके 'अपि स्वर्णमयी लङ्का न मे रोचते' इति वदता कविः सुवर्णस्य आकर्षणं निरस्यति। ततः 'जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी' इति मातुः जन्मभूमेः च स्वर्गात् अपि श्रेष्ठत्वं प्रतिपादयति। अतः मुख्यः भावः जन्मभूमेः श्रेष्ठत्वम् एव।
Question 9अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'राज्ञः पुत्रः राजपुत्रः इति उच्यते। सः पितुः आज्ञां शिरसा धृत्वा वनं गच्छति।'
अस्मिन् गद्यांशे 'राजपुत्रः' इति पदे कः समासः?
- द्वन्द्वसमासः
- अव्ययीभावसमासः
- षष्ठीतत्पुरुषसमासः Correct answer.
- बहुव्रीहिसमासः
Explanation
गद्यांशे एव 'राज्ञः पुत्रः' इति षष्ठ्यन्तस्य पूर्वपदस्य लोपेन 'राजपुत्रः' इति पदं निष्पन्नम्। यत्र पूर्वपदं षष्ठ्यन्तं तत्पुरुषः भवति, तं षष्ठीतत्पुरुषः इति आहुः। अतः अत्र षष्ठीतत्पुरुषः एव समासः।
Question 10अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत -
'मुनिना ग्रन्थः लिख्यते। तेन ज्ञानं जनाय दीयते।'
अत्र किं वाच्यं प्रयुक्तम्?
- कर्तृवाच्यम्
- कर्मवाच्यम् Correct answer.
- कर्मकर्तृवाच्यम्
- भाववाच्यम्
Explanation
यत्र कर्म प्रधानं भवति, कर्ता तृतीयाविभक्तौ प्रयुज्यते, क्रिया च कर्मानुसारिणी भवति, तत् कर्मवाच्यम्। 'मुनिना ग्रन्थः लिख्यते' इत्यत्र कर्ता 'मुनिना' तृतीयायाम्, कर्म 'ग्रन्थः' प्रथमायाम्, क्रिया 'लिख्यते' कर्मानुसारिणी - अतः अत्र कर्मवाच्यम्।
Question 11अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'बालकः उद्याने पुष्पाणि चिनोति।' अत्र 'उद्याने' इति पदे का विभक्तिः प्रयुक्ता?
- पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम्
- तृतीया विभक्तिः एकवचनम्
- सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् Correct answer.
- द्वितीया विभक्तिः एकवचनम्
Explanation
उद्याने इति पदं 'उद्यान' शब्दस्य सप्तमीविभक्तेः एकवचनरूपम् अस्ति। 'किम्' प्रश्नस्य उत्तरं स्थानाधिकरणे भवति, अतः अत्र सप्तमी विभक्तिः एव युक्ता।
Question 12अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'नृपः प्रजाः पालयति, ताः च रक्षति।' अत्र 'नृपः' इति पदस्य पर्यायः कः?
- भृत्यः
- वणिक्
- सेवकः
- राजा Correct answer.
Explanation
नृपः इति पदं राज्ञः पर्यायवाचकम् अस्ति। प्रजाः पालयिता शासकः राजा भवति, अतः अत्र राजा इति उचितः पर्यायः।
Question 13अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'अहं प्रतिदिनं पाठं पठामि, गुरुः मां प्रशंसति।' अत्र 'पठामि' इति क्रियापदं कस्य पुरुषस्य कस्य च वचनस्य अस्ति?
- मध्यमपुरुषस्य एकवचनस्य
- उत्तमपुरुषस्य एकवचनस्य Correct answer.
- उत्तमपुरुषस्य बहुवचनस्य
- प्रथमपुरुषस्य एकवचनस्य
Explanation
'पठामि' इति रूपम् उत्तमपुरुषस्य एकवचनम् अस्ति, यत् 'अहम्' इति कर्त्रा सह सम्बध्यते। 'पठामः' बहुवचनम्, 'पठसि' मध्यमपुरुषः, अतः अत्र उत्तमपुरुषैकवचनम् एव युक्तम्।
Question 14अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'माता पुत्राय मिष्टान्नं यच्छति।' अत्र 'पुत्राय' इति पदे का विभक्तिः कः च कारकः?
- चतुर्थी विभक्तिः, अपादानकारकम्
- षष्ठी विभक्तिः, सम्बन्धकारकम्
- चतुर्थी विभक्तिः, सम्प्रदानकारकम् Correct answer.
- तृतीया विभक्तिः, करणकारकम्
Explanation
पुत्राय इति चतुर्थीविभक्तेः एकवचनरूपम्; यच्छति क्रियायाः फलं पुत्राय दीयते, अतः सम्प्रदानकारकम्। चतुर्थी विभक्तिः सम्प्रदाने भवति इति व्याकरणनियमः।
Question 15अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'भोजनं कृत्वा बालकः विद्यालयं गच्छति।' अत्र 'कृत्वा' इति पदे कः प्रत्ययः प्रयुक्तः?
- ल्यप्प्रत्ययः
- क्त्वाप्रत्ययः Correct answer.
- तुमुन्प्रत्ययः
- क्तप्रत्ययः
Explanation
कृ + क्त्वा = कृत्वा इति रूपं सिद्ध्यति। समानकर्तृके पूर्वकाले क्त्वाप्रत्ययः भवति; 'भोजनं कृत्वा गच्छति' अत्र कर्ता एकः एव, अतः क्त्वाप्रत्ययः उचितः।
Question 16अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'नीलकमलं सरसि विकसति, भ्रमराः तम् आश्रयन्ति।' अत्र 'नीलकमलम्' इति पदे कः समासः?
- द्विगुसमासः
- द्वन्द्वसमासः
- कर्मधारयसमासः Correct answer.
- बहुव्रीहिसमासः
Explanation
नीलकमलम् इति पदे 'नीलम्' इति विशेषणं 'कमलम्' इति विशेष्यस्य पूर्वपदं भवति, विशेषण-विशेष्यभावः कर्मधारयः। अतः नीलकमलम् इति कर्मधारयसमासः।
Question 17अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'रामेण ग्रन्थः पठ्यते।' अत्र कर्म किम्?
- पठनम्
- रामः
- ग्रन्थः Correct answer.
- रामेण
Explanation
कर्मणि प्रयोगे कर्म प्रथमाविभक्तौ भवति; अत्र 'ग्रन्थः पठ्यते' इति कर्म। रामेण इति कर्ता तृतीयायाम्, अतः कर्म ग्रन्थः एव।
Question 18अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'सः नदीं प्रति धावति।' अत्र 'प्रति' इति उपसर्गः किम् सूचयति?
- समीपम्
- अपादानम्
- विरोधम्
- अभिमुख्यम् Correct answer.
Explanation
'नदीं प्रति' इति प्रयोगे 'प्रति' पदं दिशाम् अभिमुख्यं सूचयति, अर्थात् नद्याः दिशि गमनम्। द्वितीयाविभक्त्या सह 'प्रति' अभिमुख्यार्थे प्रयुज्यते इति पाणिनीयः प्रयोगः।
Question 19अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'वने चरति सारङ्गः, तृणं खादति सर्वदा। शशः तं दृष्ट्वा धावति, भीतः गुहां प्रविशति॥' अस्य श्लोकस्य छन्दः किम्?
- अनुष्टुभ् Correct answer.
- वसन्ततिलका
- इन्द्रवज्रा
- उपेन्द्रवज्रा
Explanation
अस्मिन् श्लोके प्रत्येकं पादे अष्टौ अक्षराणि सन्ति, चत्वारः पादाः च सन्ति; एतत् अनुष्टुभ् छन्दसः लक्षणम्। इन्द्रवज्रादीनां पादे एकादश अक्षराणि भवन्ति, अतः अनुष्टुभ् एव युक्तः।
Question 20अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'जलं विना पृथिव्यां जीवनं न सम्भवति। वृष्टिः न भवति चेत् कृषकः धान्यं न उत्पादयति। अतः जलस्य संरक्षणं सर्वेषां कर्तव्यम्।' अस्य गद्यांशस्य मुख्यः भावः कः?
- जलसंरक्षणं सर्वेषां कर्तव्यम् इति Correct answer.
- कृषकस्य कष्टं वर्ण्यते
- जलस्य विना अपि जीवनं सम्भवति
- वृष्टेः महत्त्वम् एव केवलं वर्ण्यते
Explanation
गद्यांशे जलस्य आवश्यकता दर्शयित्वा अन्ते 'जलस्य संरक्षणं सर्वेषां कर्तव्यम्' इति स्पष्टं निर्दिष्टम्। अतः समग्रस्य गद्यांशस्य मुख्यः भावः जलसंरक्षणस्य कर्तव्यता एव।
Question 21अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'प्रातःकाले बालकः उत्थाय स्नात्वा पितरं नमति। पिता तस्मै आशीर्वादं ददाति।' अत्र बालकः कं नमति?
- पितरम् Correct answer.
- गुरुम्
- मातरम्
- भ्रातरम्
Explanation
गद्यांशे स्पष्टम् उक्तं यत् बालकः पितरं नमति इति। 'नमति' क्रियायाः कर्म 'पितरम्' इति द्वितीयाविभक्तौ प्रयुक्तम्। अतः उत्तरं 'पितरम्' भवति।
Question 22अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'क्षमा वीरस्य भूषणम्।' अत्र वीरस्य भूषणं किम् उक्तम्?
- क्रोधः
- धनम्
- बलम्
- क्षमा Correct answer.
Explanation
श्लोकांशे 'क्षमा वीरस्य भूषणम्' इति स्पष्टम् उक्तम्। अनेन क्षमा एव वीरस्य भूषणम् इति बोध्यते। क्रोधः बलं धनं च तत्र भूषणत्वेन न उक्तानि।
Question 23अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'सूर्योदये सति जनाः कार्यं प्रारभन्ते।' अत्र 'सूर्योदये' इति पदे कः सन्धिः?
- वृद्धिसन्धिः
- यण्सन्धिः
- दीर्घसन्धिः
- गुणसन्धिः Correct answer.
Explanation
सूर्य + उदय इति स्थाने अकारस्य उकारेण सह मेलने 'ओ' भवति। अ + उ = ओ इति गुणसन्धिः उच्यते। अतः 'सूर्योदये' इति पदे गुणसन्धिः विद्यते।
Question 24अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'विद्यार्थी प्रतिदिनं स्वपाठं पुनरावर्तयेत्। केवलं पुस्तकं धारयित्वा न फलं लभ्यते। अभ्यासेन एव ज्ञानं दृढं भवति।' गद्यांशानुसारं ज्ञानं दृढं कथं भवति?
- मित्रक्रीडया
- आलस्येन
- अभ्यासेन Correct answer.
- पुस्तकधारणेन
Explanation
गद्यांशे 'अभ्यासेन एव ज्ञानं दृढं भवति' इति उक्तम्। पुस्तकधारणं केवलं न पर्याप्तम् इति अपि तत्र स्पष्टम्। अतः अभ्यासः एव ज्ञानदार्ढ्यस्य कारणम्।
Question 25अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः, परोपकाराय सरितः प्रवहन्ति।' अत्र वृक्षाः सरितः च किमर्थं प्रवहन्ति?
- यशोलाभाय
- परोपकाराय Correct answer.
- स्वार्थाय
- धनलाभाय
Explanation
श्लोके 'परोपकाराय' इति पदं द्विवारं प्रयुक्तम्। वृक्षाः फलेन, सरितः जलप्रवाहेण अन्येषां हितं साधयन्ति इति भावः। अतः तेषां प्रवहणस्य उद्देश्यं परोपकारः एव।
Question 26अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'दशाननः रावणः रामेण सह युद्धं कृतवान्।' अत्र 'दशाननः' इति पदे कः समासः?
- द्वन्द्वः
- बहुव्रीहिः Correct answer.
- तत्पुरुषः
- कर्मधारयः
Explanation
'दश आननानि यस्य सः' इति विग्रहः। पूर्वपदं संख्यावाचकम्, समस्तपदं तु रावणं नाम अन्यं पदार्थं बोधयति। अतः अत्र बहुव्रीहिसमासः।
Question 27अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'गुरुः शिष्याय पुस्तकं ददाति।' अत्र कर्म किम्?
- शिष्यः
- पुस्तकम् Correct answer.
- ददाति
- गुरुः
Explanation
'ददाति' क्रियायाः फलं पुस्तके निविशते; अतः 'पुस्तकम्' कर्म। 'शिष्याय' सम्प्रदाने चतुर्थी, 'गुरुः' कर्तरि प्रथमा। कर्मणि द्वितीया विभक्तिः 'पुस्तकम्' इति दृश्यते।
Question 28अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
गद्यांशं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'बालकः हसन् विद्यालयं गच्छति।' अत्र 'हसन्' इति पदे कः प्रत्ययः?
- क्त्वा
- शतृ Correct answer.
- ल्यप्
- क्त
Explanation
हस् धातोः कर्तरि वर्तमानकाले शतृप्रत्ययः भवति। हस् + शतृ = हसन् इति रूपं सिद्ध्यति। अतः 'हसन्' इति पदे शतृप्रत्ययः प्रयुक्तः।
Question 29अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'चन्द्रो यथा शोभते व्योम्नि, तथा राजा शोभते जने।' अत्र कः अलङ्कारः?
- उपमा Correct answer.
- अनुप्रासः
- यमकम्
- रूपकम्
Explanation
यथा-तथा इति उपमावाचकाभ्यां चन्द्रराजयोः सादृश्यं वर्णितम्। उपमेयस्य उपमानेन सह सादृश्यवर्णनम् उपमालङ्कारः। अतः अत्र उपमा अलङ्कारः।
Question 30अपठित अवबोधनम् (Unseen passage comprehension - prose and verse)
श्लोकं पठित्वा उत्तरं चिनुत - 'न अग्निः दहति न चोरः हरति, न राजा हरति न भारं करोति। व्यये कृते वर्धते एव विद्या, विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्॥' श्लोकानुसारं विद्या कथं वर्धते?
- चोरैः हृते
- राज्ञा हृते
- व्यये कृते Correct answer.
- सङ्ग्रहे कृते
Explanation
श्लोके 'व्यये कृते वर्धते एव विद्या' इति स्पष्टम् उक्तम्। विद्या दीयमाना प्रसरति, न तु सङ्ग्रहणेन नश्यति। अतः व्यये कृते विद्या वर्धते इति श्लोकस्य आशयः।
Question 31पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं ददातु -
'पुरा कस्मिंश्चित् नगरे देवदत्तः नाम वणिक् वसति स्म। सः प्रतिदिनं पण्यानि विक्रीय धनं सञ्चिनोति स्म।'
गद्यांशे देवदत्तः कः उक्तः?
- सेवकः
- वणिक् Correct answer.
- कृषकः
- राजपुत्रः
Explanation
गद्यांशे स्पष्टम् उक्तं यत् देवदत्तः नाम वणिक् तस्मिन् नगरे वसति स्म। 'वणिक्' इति पदं क्रयविक्रयव्यापारिणं सूचयति, अतः तस्य वृत्तिः वाणिज्यम् इति गम्यते। पण्यानि विक्रीय धनसञ्चयः अपि तस्य वणिग्वृत्तेः एव पुष्टिं करोति।
Question 32पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डस्य वाक्ये 'सः प्रतिदिनं प्रातः नद्यां स्नाति स्म' इति प्रयोगः कं कालं सूचयति?
- भूतकालम् Correct answer.
- भविष्यत्कालम्
- आज्ञार्थम्
- वर्तमानकालम्
Explanation
'स्नाति स्म' इत्यत्र स्म इति निपातः क्रियापदेन सह प्रयुज्यमानः अनद्यतनभूतकालं द्योतयति। वर्तमानकालवत् रूपं 'स्म' योजनेन भूतकालस्य अनद्यतनस्य लक्षणं भवति। अतः अयं प्रयोगः भूतकालं सूचयति, न वर्तमानं न वा भविष्यतम्।
Question 33पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे प्रयुक्तं 'नरेन्द्रः' इति पदं काभ्यां पदाभ्यां कया सन्ध्या सिद्धम्?
- नर + इन्द्रः (गुणः) Correct answer.
- नरः + इन्द्रः (विसर्गलोपः)
- नर + ऐन्द्रः (वृद्धिः)
- नरा + इन्द्रः (दीर्घः)
Explanation
अ + इ इति स्वरयोः सन्धौ पूर्ववर्णस्य अकारस्य गुणः एकारः भवति - अ + इ = ए। अतः नर + इन्द्र = नरेन्द्र इति गुणसन्धिः सिद्धा। अत्र 'नर' पदस्य अन्त्यः अकारः इकारेण सह मिलित्वा एकारं जनयति, न तु ईकारम्।
Question 34पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यांशे 'कृषकः क्षेत्रे बीजानि वपति' इति वाक्ये 'क्षेत्रे' इति पदे का विभक्तिः प्रयुक्ता?
- तृतीया
- षष्ठी
- सप्तमी Correct answer.
- द्वितीया
Explanation
'क्षेत्रे' इति रूपं 'क्षेत्र' शब्दस्य सप्तम्येकवचनम् अस्ति; सप्तमी विभक्तिः अधिकरणकारके भवति - कुत्र वपति? क्षेत्रे इति। अतः बीजावापस्य स्थानं दर्शयत् इदं पदं सप्तम्यां विद्यते इति सिद्धम्।
Question 35पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डस्य 'मया पत्रं लिख्यते' इति वाक्ये कः प्रयोगः अस्ति?
- कर्तरि प्रयोगः
- कर्मकर्तरि प्रयोगः
- कर्मणि प्रयोगः Correct answer.
- भावे प्रयोगः
Explanation
अत्र कर्ता 'मया' तृतीयायां, कर्म 'पत्रम्' प्रथमायां, क्रिया च कर्मानुसारिणी 'लिख्यते' इति प्रयुक्ता - एतत् कर्मणिप्रयोगस्य लक्षणम्। यत्र कर्म प्रधानं भवति तथा च क्रियारूपं कर्मवचनानुसारि स्यात्, तत्र कर्मणिप्रयोगः उच्यते।
Question 36पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
'सज्जनानां सङ्गत्या मनुष्यः उन्नतिं प्राप्नोति' इति गद्यवाक्ये 'उन्नतिः' इति पदस्य समानार्थकं किं पदम्?
- अभ्युदयः Correct answer.
- पतनम्
- दुर्गतिः
- नाशः
Explanation
'उन्नतिः' इति पदं वृद्धिं श्रेयःप्राप्तिं च बोधयति, तस्य समानार्थकं 'अभ्युदयः' इति पदम्। पतनम्, नाशः, दुर्गतिः इति पदानि अवनतेः अर्थं ददति, अतः ते विपरीतार्थकाः। सज्जनसङ्गतेः फलम् उत्कर्षः इति वाक्यस्य आशयः।
Question 37पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा उत्तरं ददातु -
'विद्यार्थी प्रतिदिनं गुरुं प्रणमति। सः तस्मात् पाठं शृणोति।'
'सः' इति सर्वनामपदं कं निर्दिशति?
- विद्यार्थिनम् Correct answer.
- गुरुम्
- प्रणामम्
- पाठम्
Explanation
पूर्ववाक्ये प्रथमस्थाने 'विद्यार्थी' इति पुल्लिङ्गैकवचनं कर्तृपदम् अस्ति, तस्यैव परामर्शाय अनन्तरवाक्ये 'सः' इति सर्वनाम प्रयुक्तम्। 'तस्मात्' इति पदं तु गुरुं निर्दिशति, अतः कर्तृसर्वनाम 'सः' विद्यार्थिनं बोधयति इति निर्णयः।
Question 38पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
अधोलिखितं गद्यांशम् आश्रित्य उत्तरं ददातु -
'आपत्सु यः परेषाम् उपकारं करोति, स एव सज्जनः उच्यते। स्वार्थं विहाय परहिते यः प्रवर्तते, तस्य कीर्तिः सर्वत्र प्रसरति।'
गद्यांशस्य मुख्यः आशयः कः?
- धनस्य सञ्चयः एव मानवजीवनस्य परमं लक्ष्यं भवति
- कीर्तिः केवलं राज्ञां भवति न तु साधारणजनानाम्
- परोपकारः एव सज्जनस्य लक्षणम् Correct answer.
- आपत्काले प्रथमं स्वस्य एव रक्षायै यत्नः कर्तव्यः भवति
Explanation
गद्यांशे उक्तं यत् आपद्ग्रस्तानां परेषाम् उपकारं कुर्वन् जनः एव सज्जनः इति। स्वार्थं त्यक्त्वा परहिते प्रवृत्तस्य कीर्तिः सर्वत्र प्रसरति इति तेन परोपकारः एव सज्जनतायाः कसौटी घोषितः। अतः गद्यांशस्य सारः परोपकारलक्षणस्य सज्जनस्य वर्णनम् इति।
Question 39पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
'राजपुत्रः' इति पदस्य समासः कः? ('राज्ञः पुत्रः' इति विग्रहः दत्तः)
- द्वन्द्वः (उभयपदप्रधानः)
- द्विगुः (समाहारः)
- बहुव्रीहिः (अन्यपदार्थप्रधानः)
- षष्ठी तत्पुरुषः Correct answer.
Explanation
यत्र पूर्वपदं षष्ठ्यन्तं विगृह्य तत्पुरुषसंज्ञकः समासः भवति, स षष्ठीतत्पुरुषः उच्यते - यथा राज्ञः पुत्रः = राजपुत्रः। अत्र विग्रहवाक्यस्य पूर्वपदं षष्ठ्यां विद्यते, उत्तरपदं च प्रधानम्।
Question 40पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
'विद्यां प्राप्य सः सुखी भवति' इति गद्यवाक्ये 'प्राप्य' इति पदे कः कृत्प्रत्ययः प्रयुक्तः?
- क्त्वा
- तुमुन्
- शतृ
- ल्यप् Correct answer.
Explanation
उपसर्गयुक्तात् धातोः परः 'ल्यप्' प्रत्ययः विधीयते - प्र + आप् + ल्यप् = प्राप्य इति। अयम् अव्ययीभूतः सन् पूर्वकालिकां क्रियां द्योतयति, अतः वाक्ये 'प्राप्य' इति पूर्वक्रियार्थे वर्तते। उपसर्गरहितात् धातोः तु क्त्वा प्रत्ययः स्यात्।
Question 41पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'बालकः प्रतिदिनं पाठं पठति' इति वाक्ये 'पठति' इति क्रियापदं कस्मिन् लकारे प्रयुक्तम्?
- लङ्
- लट् Correct answer.
- लिट्
- लृट्
Explanation
लट् लकारः वर्तमानकालस्य क्रियां सूचयति। 'पठति' इति रूपं 'पठ्' धातोः प्रथमपुरुषैकवचनम् अस्ति, अतः अयं प्रयोगः वर्तमानकालं द्योतयति। लङ् भूतकाले, लृट् भविष्यति, लिट् परोक्षभूते प्रयुज्यते।
Question 42पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'सः भोजनं कृत्वा विद्यालयं गच्छति' इति वाक्ये 'कृत्वा' इति पदं किं द्योतयति?
- पूर्वकालम् Correct answer.
- समानकालम्
- उत्तरकालम्
- हेतुम्
Explanation
क्त्वाप्रत्ययान्तं पदं प्रधानक्रियायाः पूर्वं समाप्तां क्रियां द्योतयति। 'कृत्वा' इत्यस्मिन् पदे भोजनक्रिया प्रथमं समाप्यते, ततः विद्यालयगमनम्, अतः पूर्वकालः सूच्यते। समानकालः तुमुन्-प्रत्ययेन बोध्यते।
Question 43पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'तच्च' इति पदं 'तत्' + 'च' इति स्थाने प्रयुक्तम्। अत्र का सन्धिः?
- व्यञ्जनसन्धिः Correct answer.
- विसर्गसन्धिः
- अयोगवाहसन्धिः
- स्वरसन्धिः
Explanation
हल् परे हलि व्यञ्जनसन्धिः भवति; 'तत्' इत्यस्य अन्तिमः 'त्' 'च्' परे 'च्' भवति, अतः 'तच्च' इति रूपं सिद्ध्यति। स्वरसन्धौ अच् परे अच् एव मुख्यः, विसर्गसन्धौ विसर्गस्य परिवर्तनं भवति, अयं तु व्यञ्जनसन्धेः दृष्टान्तः।
Question 44पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'पुत्रः पित्रे पत्रं लिखति' इति वाक्ये 'पित्रे' इति पदे का विभक्तिः प्रयुक्ता?
- द्वितीया
- चतुर्थी Correct answer.
- षष्ठी
- तृतीया
Explanation
सम्प्रदानकारके चतुर्थी विभक्तिः भवति; पत्रलेखनेन यः प्रीयते सः सम्प्रदानम्। अत्र 'पित्रे' इति पदं पितरं सम्प्रदानं द्योतयति, अतः चतुर्थी। द्वितीया कर्मणि, तृतीया करणे, षष्ठी सम्बन्धे प्रयुज्यते।
Question 45पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'सः नगरं गतः' इति वाक्ये 'गतः' इति पदे कः प्रत्ययः प्रयुक्तः?
- क्तवतु
- शतृ
- तुमुन्
- क्त Correct answer.
Explanation
क्तप्रत्ययः धातोः भूतकालिकां क्रियां द्योतयति; 'गम्' धातोः क्ते 'गतः' इति रूपं सिद्ध्यति। क्तवतु प्रत्यये सति 'गतवान्' इति भवेत्, शतृ वर्तमानकाले 'गच्छन्' इति, तुमुन् 'गन्तुम्' इति।
Question 46पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'चतुर्भुजः' इति पदस्य विग्रहः 'चत्वारः भुजाः यस्य सः' इति दत्तः। अयं कः समासः?
- बहुव्रीहिः Correct answer.
- अव्ययीभावः
- द्वन्द्वः
- तत्पुरुषः
Explanation
बहुव्रीहिसमासे समस्तपदस्य अर्थः पदार्थात् भिन्नः भवति, विग्रहे 'यस्य' इति सम्बन्धपदं प्रयुज्यते। 'चत्वारः भुजाः यस्य सः' इति विग्रहः बहुव्रीहिं सूचयति; द्वन्द्वे पदानि 'च' योजनेन, तत्पुरुषे षष्ठ्यादि, अव्ययीभावे अव्ययं पूर्वपदम्।
Question 47पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'दुर्जनः' इति पदे कः उपसर्गः प्रयुक्तः?
- अव
- दुर् Correct answer.
- दुः
- निर्
Explanation
'दुर्' उपसर्गः जन-शब्देन सह संयुज्य 'दुर्जनः' इति पदं रचयति, यस्य अर्थः 'असज्जनः'। उपसर्गः धातोः अथवा प्रातिपदिकस्य अर्थं परिवर्तयति; 'दुः' इति विसर्गान्तं रूपं सन्धिकार्येण जायते, न स्वतन्त्र उपसर्गः।
Question 48पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'विद्यया एव मनुष्यः शोभते' इति वाक्ये 'विद्यया' इति पदे का विभक्तिः कारकं च प्रयुक्तम्?
- द्वितीया - कर्म
- पञ्चमी - अपादानम्
- तृतीया - करणम् Correct answer.
- षष्ठी - सम्बन्धः
Explanation
करणकारके तृतीया विभक्तिः भवति; क्रियासिद्धौ साधकतमं करणं भवति। अत्र विद्या शोभनक्रियायाः करणम्, अतः 'विद्यया' इति तृतीयायाम्। पञ्चमी अपादाने, षष्ठी सम्बन्धे, द्वितीया कर्मणि भवति।
Question 49पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'यथाशक्ति' इति पदस्य समासः कः?
- कर्मधारयः
- बहुव्रीहिः
- अव्ययीभावः Correct answer.
- द्वन्द्वः
Explanation
अव्ययीभावे पूर्वपदम् अव्ययं प्रधानं च भवति, समस्तपदम् अव्ययत्वेन एव प्रयुज्यते। 'शक्तिम् अनतिक्रम्य' इति अर्थः 'यथाशक्ति' इत्यनेन बोध्यते; अत्र 'यथा' इति पूर्वपदम् अव्ययम्। बहुव्रीहौ 'यस्य' विग्रहः, द्वन्द्वे उभयपदप्रधानता, कर्मधारये विशेषणविशेष्यभावः।
Question 50पाठ्यपुस्तकम् - गद्यखण्डः (Prescribed textbook: prose lessons)
गद्यखण्डे 'पापात् बिभेति' इति वाक्ये 'पापात्' इति पदे का विभक्तिः कारकं च प्रयुक्तम्?
- सप्तमी - अधिकरणम्
- पञ्चमी - अपादानम् Correct answer.
- चतुर्थी - सम्प्रदानम्
- तृतीया - करणम्
Explanation
अपादानकारके पञ्चमी विभक्तिः भवति; यस्मात् भयं भवति तत् भयस्य अपादानम्। 'पापात् बिभेति' इत्यत्र पापं भयस्य हेतुः, अतः 'पापात्' इति पञ्चम्याम्। तृतीया करणे, चतुर्थी सम्प्रदाने, सप्तमी अधिकरणे प्रयुज्यते।