व्याकरणम् - कारकम्, उपपदविभक्तिः, वाच्यम्
This domain links case to meaning: naming the कारक, choosing the विभक्ति demanded by an उपपद, and converting a sentence between कर्तरि, कर्मणि and भावे वाच्य.
The eight कारक and their cases
- कर्ता - प्रथमा; कर्म - द्वितीया; करण - तृतीया; सम्प्रदान - चतुर्थी; अपादान - पञ्चमी; सम्बन्ध - षष्ठी; अधिकरण - सप्तमी; सम्बोधन - प्रथमा (हे बाल).
उपपदविभक्ति to memorise
- नमः, स्वाहा, स्वस्ति with √कृ → चतुर्थी: गुरवे नमः।
- सह, सार्धम्, साकम् → तृतीया: पुत्रेण सह।
- प्रति, अनु → द्वितीया: रामं प्रति।
- क्रुध्, द्रुह् → चतुर्थी: चोराय क्रुध्यति।
- अपादाने पञ्चमी: ग्रामात् आगच्छति।
वाच्य
- कर्तरि - क्रिया agrees with कर्ता: रामः पुस्तकं पठति।
- कर्मणि - कर्म takes प्रथमा, कर्ता तृतीया, क्रिया agrees with कर्म: रामेण पुस्तकं पठ्यते।
- भावे - कर्ता तृतीया, क्रिया always नपुंसक एकवचन: रामेण पठ्यते।
Worked example
Sentence: बालकः फलं खादति। Convert to कर्मणि. Reasoning: कर्म फलम् (नपुंसक) goes to प्रथमा - फलम्; कर्ता बालकः goes to तृतीया - बालकेन; the verb must now agree with फलम्, so खादति → खाद्यते. Result: बालकेन फलं खाद्यते। In भावे it is बालकेन खाद्यते, with no कर्म promoted.
Traps
- Making the verb agree with the कर्ता in कर्मणि वाच्य.
- Using द्वितीया after नमः instead of चतुर्थी.
- Treating भावे as if it needed an object; it has none.
- Forgetting that सह never stands alone with प्रथमा.