ગદ્ય પાઠ: કેન્દ્રીય ભાવ કે ઘટના-ક્રમ - ચાવી અને પુનઃશિક્ષણનો નિર્ણય
શાળાની અર્ધવાર્ષિક પરીક્ષામાં ધોરણ 10 ના 42 વિદ્યાર્થીમાંથી 27 વિદ્યાર્થીએ ગદ્ય પાઠ આધારિત પાંચ ગુણના પ્રશ્નમાં વિકલ્પ (b) પસંદ કર્યો, જ્યારે ચાવીમાં (c) સાચો ગણાયો છે. વિકલ્પ (b) પાઠની ઘટનાઓનો ક્રમ આપે છે, જ્યારે (c) પાઠનો કેન્દ્રીય ભાવ રજૂ કરે છે. પ્રશ્નનું મૂળ વાક્ય છે: 'આ પાઠનો મુખ્ય આશય કયો છે?' એક વિદ્યાર્થીએ રજૂઆત કરી છે કે (b) પણ સાચું શક્ય છે, કારણ કે પાઠમાં ઘટનાક્રમ પ્રધાન છે. બીજા એક વિદ્યાર્થીએ દલીલ કરી કે પ્રશ્નમાં 'આશય' શબ્દ અસ્પષ્ટ છે. શિક્ષકે છ દિવસમાં ત્રણ પાઠ પૂરા કરવાના છે અને પુનઃપરીક્ષા નજીક છે. વર્ગમાં 11 વિદ્યાર્થી એવા છે જેમને 'ભાવ' અને 'સારાંશ' વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ નથી. વર્ગનો સરેરાશ ગુણ 62% છે અને આ પ્રશ્નમાં સરેરાશ 2.4/5 રહ્યો છે. શાળાના નિયમ મુજબ ચાવીમાં ફેરફાર માટે વિષય સમિતિની મંજૂરી જરૂરી છે અને તે અઠવાડિયામાં એક જ વાર મળે છે.
1. 27 વિદ્યાર્થી વિકલ્પ (b) તરફ કેમ ખેંચાયા તેનું નિદાન કરો અને 'કેન્દ્રીય ભાવ' તથા 'સારાંશ' વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરતી એક તાસ-પ્રવૃત્તિ રજૂ કરો.
Read the worked answer
નિદાન - ત્રણ સ્તરે:
- પ્રશ્નની ભાષા: 'આશય' શબ્દ બે અર્થમાં વંચાય - 'શું બન્યું' અને 'લેખક શું કહેવા માગે છે'. જ્યાં stem જ અસ્પષ્ટ હોય ત્યાં વિદ્યાર્થી પોતાની રોજિંદી સમજ પ્રમાણે અર્થ કાઢે.
- વિકલ્પ-રચના: (b) લાંબો છે અને પાઠના પરિચિત શબ્દો વાપરે છે; પરીક્ષા-કૌશલ્યના અભ્યાસ મુજબ લાંબો અને પરિચિત શબ્દાવલીવાળો વિકલ્પ વધુ આકર્ષે.
- શિક્ષણ-અંતર: અગાઉ પાઠનાં પ્રશ્નો ઘટના-ક્રમ પર જ પૂછાયા હતા; 'ભાવ' પર પૂછાયું નહોતું, તેથી 11 વિદ્યાર્થી પાસે ભેદ ચકાસવાની કસોટી જ નહોતી.
ભેદની કસોટી: સારાંશ = 'શું થયું' (ઘટના); ભાવ = 'લેખક શા માટે આ લખે છે' (સંદેશ/મૂલ્ય). ચકાસણી: એક ઘટના કાઢી નાખો - ભાવ ટકે છે, સારાંશ તૂટે છે.
તાસ-પ્રવૃત્તિ (20 મિનિટ): એક જ ફકરા પર બે કોલમ - ડાબી 'બન્યું શું', જમણી 'કહેવું શું'. પછી જોડીમાં બદલીને ચર્ચા. અંતે વિદ્યાર્થીઓ પોતે ત્રણ માપદંડ લખે: (i) ભાવ સમગ્ર પાઠ પર લાગુ પડે, (ii) એક ઘટનાથી આગળ જાય, (iii) મૂલ્ય કે સંદેશ સ્વરૂપે કહી શકાય.
2. પ્રશ્નની ફેરરચના કરો: એવું stem અને ચાર વિકલ્પો લખો જેમાં સારાંશ અને ભાવ વચ્ચેનો ભેદ ચકાસી શકાય, અને દરેક વિકલ્પ કેમ યોગ્ય કે અયોગ્ય છે તે સમજાવો.
Read the worked answer
નવું stem: 'લેખક આ પાઠ દ્વારા વાચકને મુખ્યત્વે શું કહેવા માગે છે?'
વિકલ્પો:
- (a) પાઠમાં બનેલી ઘટનાઓનો ક્રમ - અયોગ્ય: આ સારાંશ છે, સંદેશ નહીં.
- (b) પાઠનું કેન્દ્રીય પાત્ર કેવી રીતે બદલાયું તે - અયોગ્ય: ચરિત્ર-વિકાસ સાચો હોઈ શકે, પણ સમગ્ર પાઠનો સંદેશ નથી.
- (c) સ્વાર્થ છોડીને બીજાની મદદ કરવી એ જ સાચી સંપત્તિ છે - યોગ્ય: ઘટનાથી આગળ જાય, મૂલ્ય સ્વરૂપે કહેવાય, પાઠના અંતિમ પરિચ્છેદ સાથે મેળ ખાય.
- (d) લેખકની ભાષા સરળ અને પ્રવાહી છે - અયોગ્ય: શૈલી વિશેનું સાચું વિધાન, પણ પ્રશ્નનો જવાબ નથી (સાચું પણ અપ્રસ્તુત).
રચના-તર્ક: એક વિકલ્પ સારાંશ, એક ચરિત્ર-કેન્દ્રિત, એક સાચું-પણ-અપ્રસ્તુત અને એક ભાવ - આમ ચારેય વિકલ્પ અલગ વિચારસરણી ચકાસે છે. stemમાં 'મુખ્યત્વે' શબ્દ રાખવાથી અંશતઃ સાચા વિકલ્પોનું સમાધાન થાય અને વિવાદ ઘટે. ગુણાંક 1, નકારાત્મક ગુણ નહીં.
3. ચાવી બદલવી કે નહીં? પુનઃપરીક્ષા, વિદ્યાર્થીના વાંધા અને સમિતિની મર્યાદાને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય સમજાવો.
Read the worked answer
નિર્ણય: ચાવી (b) કરવી નહીં; પ્રશ્ન રદ કરીને ચારેય વિકલ્પવાળાને ગુણ આપવા.
કારણ: (b) પાઠ વિશેનું સાચું વિધાન છે, પણ પૂછેલા પ્રશ્નનો જવાબ નથી - એટલે ખામી વિદ્યાર્થીની નહીં, પ્રશ્નની છે. જ્યારે બે વિકલ્પ વસ્તુસ્થિતિની દૃષ્ટિએ સમર્થનીય હોય, ત્યારે પ્રશ્ન ભેદ કરવાનું સામર્થ્ય ગુમાવે છે. ચાવી બદલવાથી (c) પસંદ કરનારા 12 વિદ્યાર્થી અન્યાયનો ભોગ બને; બંનેને ગુણ આપવાથી પ્રશ્નનું મૂલ્યાંકન-મૂલ્ય શૂન્ય થાય, તેથી રદ કરવું વધુ સ્વચ્છ ઉકેલ છે.
પ્રક્રિયા: (i) વિકલ્પવાર આવૃત્તિ (27/12/2/1) અને વિદ્યાર્થીનું લેખિત સમર્થન વિષય સમિતિ સમક્ષ મૂકો; (ii) નિર્ણય લખાણમાં નોંધાય જેથી પુનઃપરીક્ષામાં એ જ પ્રશ્ન ન આવે; (iii) આગામી પ્રશ્નપત્રના item-review ચેકલિસ્ટમાં 'બે સમર્થનીય વિકલ્પ' બિંદુ ઉમેરો.
છ દિવસની મર્યાદામાં: આખો પાઠ ફરી ન ભણાવો; 20 મિનિટનું લક્ષિત પુનઃશિક્ષણ કરો અને તેને પુનઃપરીક્ષાની તૈયારી સાથે જોડો, જેથી બાકીના બે પાઠનો સમય બચે.