પદ્ય: અલંકાર, અક્ષરગણના અને રસ - ત્રણ વિવાદિત જવાબો
ધોરણ 10 ના 38 વિદ્યાર્થીના યુનિટ ટેસ્ટમાં ચાર ચરણના પદ્યાંશ પર ત્રણ પ્રશ્નો પૂછાયા હતા. પ્રથમ પ્રશ્નમાં પંક્તિ 'મુખકમળ જોઈ મન મોહી ગયું' આપી અલંકાર પૂછાયો હતો; 22 વિદ્યાર્થીએ 'ઉપમા' લખ્યું, ચાવીમાં 'રૂપક' છે. બીજા પ્રશ્નમાં ચરણના અક્ષર ગણવાના હતા; 9 વિદ્યાર્થીએ 'શ્રી'ને બે અક્ષર ગણીને 17 અક્ષર લખ્યા, જ્યારે ચાવીમાં 16 અક્ષર છે. ત્રીજા પ્રશ્નમાં રસ પૂછાયો હતો, જેમાં 14 વિદ્યાર્થીએ 'શાંત' પસંદ કર્યો, ચાવીમાં 'કરુણ' છે. વર્ગના અગાઉના ટેસ્ટમાં અલંકારના પ્રશ્નોમાં સરેરાશ 55% ગુણ આવ્યા હતા, જ્યારે રસના પ્રશ્નોમાં 70% ગુણ આવ્યા હતા. શાળામાં એક જ પાઠ્યપુસ્તક વપરાય છે અને તેમાં અક્ષરગણના માટે કોઈ નિયમ સ્પષ્ટ લખાયેલો નથી. શિક્ષકે બે દિવસમાં કાગળ તપાસીને પરિણામ આપવાનું છે અને પુનઃશિક્ષણ માટે ફક્ત એક જ તાસ મળે છે. એક વિદ્યાર્થીએ પોતાનો જવાબ સમજાવતું લખાણ પણ રજૂ કર્યું છે.
1. 22 વિદ્યાર્થીએ 'ઉપમા' કેમ લખ્યું તેનું નિદાન કરો અને ઉપમા-રૂપક ચકાસવાની એક ચલાવી શકાય તેવી કસોટી આપો.
Read the worked answer
ચાવી સાચી છે - 'મુખકમળ' રૂપક છે.
કસોટી - ત્રણ પ્રશ્નોમાં:
- વાચક શબ્દ: 'સમું', 'જેવું', 'શું' જેવો વાચક શબ્દ હોય તો ઉપમા. અહીં કોઈ વાચક શબ્દ નથી.
- અભેદ કે સામ્ય: ઉપમામાં મુખ અને કમળ અલગ રહીને સરખાવાય; રૂપકમાં બંને એક થઈ જાય - 'મુખ જ કમળ'.
- કાઢી નાખવાની કસોટી: 'કમળ' કાઢો તો અર્થ તૂટે (રૂપક); ઉપમામાં ઉપમાન કાઢો તો વાક્ય ટકી રહે.
22 વિદ્યાર્થી કેમ ભૂલ્યા: તેમણે 'કમળ' શબ્દ જોઈને સપાટી પરથી નક્કી કર્યું; કસોટી શબ્દાર્થથી આગળ ન ગઈ. વધુમાં અગાઉ પાઠમાં 'મુખ ચંદ્ર જેવું' પ્રકારની પંક્તિ આવી હતી, તેથી ઢાંચો લાગુ પાડ્યો.
ઉપાય: એક જ તાસમાં છ જોડ લખાવો - 'મુખ ચંદ્ર જેવું', 'મુખ ચંદ્ર છે', 'મુખકમળ', 'હાથી જેવો', 'હાથી જ છે' - અને વિદ્યાર્થી પોતે વર્ગીકરણ કરે. શિક્ષક નિયમ આપે નહીં, પણ વિદ્યાર્થી જોડમાંથી નિયમ શોધે; પછી જ શિક્ષક શબ્દાવલી ગોઠવે.
2. 'શ્રી' એક કે બે અક્ષર - વિવાદ ઉકેલો અને 9 વિદ્યાર્થીના ગુણાંકન અંગે નિર્ણય આપો.
Read the worked answer
નિયમ: છંદમાં અક્ષર = એક સ્વરનો ઉચ્ચાર. 'શ્રી'માં સ્ + ર્ + ઈ - સંયુક્ત વ્યંજન પોતાની સાથે સ્વર નથી લેતું, તેથી 'શ્રી' એક અક્ષર છે; ચાવીનું 16 સાચું છે.
ગુણનો નિર્ણય: 9 વિદ્યાર્થીને ગુણ આપવા, કારણ કે આ ગણના-નિયમનું શિક્ષણ પહેલાં આપવામાં આવ્યું નથી અને પાઠ્યપુસ્તકમાં નિયમ સ્પષ્ટ લખાયેલો નથી; જે શીખવ્યું ન હોય તેના પર દંડ યોગ્ય નથી. પણ ગુણ આપ્યા પછી નિયમ શીખવવાનું ટાળી ન શકાય.
વ્યવસ્થિત ઉકેલ: (i) આજે જ એક વાક્યનો નિયમ બોર્ડ પર લખો - 'સંયુક્ત વ્યંજન = એક અક્ષર'; (ii) ત્રણ ઉદાહરણ - શ્રી, ક્ષ, જ્ઞ; (iii) આગામી પ્રશ્નપત્રમાં અક્ષરગણના પૂછાય તો દરેક ચરણમાં એક જ પદ્ધતિ વપરાય તેવી સૂચના પ્રશ્નપત્ર પર જ મુકાય; (iv) વિભાગીય item-guideમાં આ નિયમ કાયમી નોંધ તરીકે ઉમેરાય, જેથી દર વર્ષે વિવાદ ન થાય.
3. બે દિવસમાં તપાસ અને એક જ તાસના પુનઃશિક્ષણને ધ્યાનમાં રાખીને ત્રણેય પ્રશ્નોની પ્રાથમિકતાનો ક્રમ ઠરાવો.
Read the worked answer
ક્રમ ઠરાવવાના બે માપદંડ: (i) ભૂલનો વ્યાપ × પ્રશ્નના ગુણ, (ii) એક તાસમાં શીખવી શકાય તેવી ક્ષમતા.
1. અલંકાર (પહેલો): 22 ભૂલ સૌથી વધુ છે અને આ કૌશલ્ય દરેક પ્રશ્નપત્રમાં પુનરાવર્તિત થાય છે; વળી વર્ગીકરણ-પ્રવૃત્તિ 15 મિનિટમાં થઈ શકે. 2. રસ (બીજો): 14 વિદ્યાર્થીએ 'શાંત' પસંદ કર્યો - નિદાન એ છે કે તેમણે પ્રથમ બે ચરણનું શાંત વર્ણન પકડ્યું, પણ પદ્યનો પ્રધાન ભાવ છેલ્લા ચરણમાં ફરે છે તે જોયું નહીં. શીખવો: આખું પદ્ય વાંચો, પછી પૂછો - ભાવ કોનો છે અને ક્યાં ફરે છે? 3. અક્ષરગણના (ત્રીજો): નિયમ-આધારિત છે, પાંચ મિનિટમાં શીખાય; તેને તાસના અંતે મૂકો.
અંતની ચકાસણી: તાસની છેલ્લી પાંચ મિનિટે ત્રણ ટૂંકા પ્રશ્નો (એક અલંકાર, એક રસ, એક અક્ષર) આપો અને જવાબો જાતે તપાસો - આગામી તાસમાં કોને વધારે મદદ જોઈએ તે આંકડામાંથી નક્કી થશે.