વ્યાકરણ: સમાસ-સંધિની ભૂલો અને વધુ-સુધારાનો જોખમ
ધોરણ 10 ના 40 વિદ્યાર્થીને સમાસ અને સંધિ પરની કાર્યપત્રિકા આપવામાં આવી. પ્રથમ કૉલમમાં 'ચંદ્રમુખ'નો સમાસ પ્રકાર પૂછાયો; 23 વિદ્યાર્થીએ 'કર્મધારય' લખ્યો, ચાવીમાં 'બહુવ્રીહિ' છે. બીજી કૉલમમાં 'સૂર્યોદય'નો સંધિવિચ્છેદ માંગ્યો હતો, પણ 17 વિદ્યાર્થીએ તેને સમાસ ગણીને 'સૂર્ય + ઉદય' એમ સમાસ-વિચ્છેદ લખ્યો અને સંધિનું નામ ન લખ્યું. ત્રીજી કૉલમ વાક્યશુદ્ધિની હતી; જે વાક્ય પહેલેથી શુદ્ધ હતું તેમાં 15 વિદ્યાર્થીએ કૃત્રિમ સુધારો કર્યો. અગાઉના એકમમાં સંધિના પ્રશ્નોમાં સરેરાશ 80% ગુણ આવ્યા હતા, જ્યારે સમાસમાં 48% જ. એક વિદ્યાર્થીએ કહ્યું કે શિક્ષકે 'બહુવ્રીહિ' શબ્દ આ વખતે પહેલી વાર વાપર્યો. શિક્ષકે કાર્યપત્રિકા 5 ગુણની ગણવાની છે, આગામી સપ્તાહે એકમ પરીક્ષા છે અને વર્ગમાં 8 વિદ્યાર્થી પાસ-સ્તરની નજીક છે. શાળાની ગુણનીતિમાં કાર્યપત્રિકા પર પુનઃમૂલ્યાંકનની જોગવાઈ નથી.
1. 'ચંદ્રમુખ' માટે કર્મધારય અને બહુવ્રીહિ વચ્ચે ચકાસણી કરવાની કસોટી આપો અને 23 વિદ્યાર્થી કેમ ભૂલ્યા તે સમજાવો.
Read the worked answer
કસોટી - બે પ્રશ્નો:
- શું સમાસ પોતાના કોઈ એક પદનો અર્થ દર્શાવે છે, કે ત્રીજા અર્થ તરફ ઈશારો કરે છે? 'ચંદ્રમુખ' = 'જેનું મુખ ચંદ્ર જેવું છે તે (વ્યક્તિ)' - સમાસ કોઈ વ્યક્તિ તરફ ઈશારો કરે છે, બંને પદ તે વ્યક્તિ નથી. તેથી બહુવ્રીહિ.
- વિગ્રહ કેવો બને છે? 'જેનું', 'જેને', 'જેમાં' જેવો સંબંધ દેખાય તો બહુવ્રીહિ; 'ચંદ્ર જેવું મુખ' જેવો વિશેષણ-વિશેષ્ય સંબંધ દેખાય તો કર્મધારય.
23 વિદ્યાર્થી કેમ ભૂલ્યા: તેમણે 'વિશેષણ + વિશેષ્ય'નો સપાટીનો ઢાંચો લગાવ્યો અને ફક્ત છેલ્લું પદ જોયું; વળી 'બહુવ્રીહિ' શબ્દ વર્ગમાં પહેલી વાર આવ્યો હતો, તેથી નામ યાદ નહોતું. ધોરણ 9માં પણ સમાસનું સરેરાશ પ્રદર્શન 48% હોવું એ દર્શાવે છે કે ખામી એક પાઠની નહીં, પદ્ધતિની છે: વ્યાખ્યા રટાવાઈ, કસોટી શીખવાઈ નહીં.
ઉપાય: પાંચ શબ્દોની પટ્ટી આપો - ચંદ્રમુખ, રાજપુત્ર, નીલકમળ, દશાનન, સત્યવાદી - અને વિદ્યાર્થી પોતે 'ત્રીજા અર્થ તરફ ઈશારો છે?' પ્રશ્ન પૂછીને વર્ગીકરણ કરે. નિયમ વિદ્યાર્થીના શબ્દોમાં લખાવો.
2. 'સૂર્યોદય'ના ખોટા જવાબ પર ગુણ કેમ આપશો તે નક્કી કરો અને સંધિ-સમાસનો ભેદ શીખવવાની રીત સૂચવો.
Read the worked answer
પહેલાં નિદાન: 'સૂર્યોદય' ખરેખર સમાસ પણ છે; વિદ્યાર્થીનો સમાસ-વિચ્છેદ ખોટો નથી. ભૂલ એ છે કે પૂછાયું 'સંધિવિચ્છેદ' હતું અને તેણે સંધિનું નામ (ગુણ સંધિ) ન લખ્યું - એટલે અપૂર્ણ જવાબ, સંપૂર્ણ ખોટો નહીં.
ગુણાંક: 5 ગુણની કાર્યપત્રિકામાં આ માટે અડધો ગુણ આપો - બે પદ છૂટાં પાડ્યાં તે માટે ગુણ, સંધિનું નામ ન લખ્યું તે માટે ગુણ નહીં. કારણ: બધાને શૂન્ય આપવાથી 8 નબળા વિદ્યાર્થી હતાશ થશે અને 'સંધિ' શબ્દનો અર્થ જ ધૂંધળો રહેશે; અડધો ગુણ ભૂલનું સ્થાન ચીંધે છે.
શીખવવાની રીત: બે પ્રશ્નો અલગ કરીને શીખવો - (i) 'બે પદને છૂટાં પાડો' (આ ક્રિયા સંધિ અને સમાસ બંનેમાં એકસરખી છે), (ii) 'જોડાણમાં ધ્વનિ બદલાયો? તો સંધિનું નામ લખો' (સૂર્ય + ઉદય → ઓ = ગુણ સંધિ). બોર્ડ પર બે કૉલમ કરો: 'શું છૂટું પાડ્યું' અને 'શું નામ આપ્યું'. પછી ત્રણ ઉદાહરણ પર વિદ્યાર્થી જાતે ભરે.
3. વાક્યશુદ્ધિમાં થયેલા વધુ-સુધારા (over-correction)ને ધ્યાનમાં રાખીને ચેકલિસ્ટ બનાવો અને પ્રશ્નની રચના કેવી સુધારશો તે જણાવો.
Read the worked answer
સમસ્યાનું મૂળ: વિદ્યાર્થી માને છે કે 'સુધારો કરો' એટલે 'કંઈક બદલવું જ પડશે'. જ્યારે વાક્ય પહેલેથી શુદ્ધ હોય ત્યારે આ ધારણા ખોટો સુધારો કરાવે છે - અને પરીક્ષામાં ગુણ જાય છે.
ચેકલિસ્ટ (વિદ્યાર્થી પાંચ ક્રમમાં તપાસે):
- કર્તા અને ક્રિયાપદની સંગતિ (લિંગ-વચન-પુરુષ)
- વિભક્તિ યોગ્ય છે કે નહીં
- શબ્દક્રમ
- જોડણી
- પુનરાવર્તન કે અનાવશ્યક શબ્દ
નિયમ: પાંચેય કસોટી પાસ થાય તો 'શુદ્ધ છે' લખવું - સુધારો કરવો જ નહીં.
પ્રશ્નની રચના સુધારો: ચારમાંથી બે વાક્ય પહેલેથી શુદ્ધ રાખો અને સૂચના આપો: 'નીચેનાં વાક્યોમાં જે શુદ્ધ હોય તેના પર ટિક કરો; જે અશુદ્ધ હોય તે સુધારો.' આમ થતાં વધુ-સુધારાનું જોખમ ઘટે અને વિદ્યાર્થી નિર્ણય લેવાનું શીખે. ગુણાંક: દરેક વાક્ય પર 1 ગુણ, ખોટા સુધારા માટે અલગ નકારાત્મક ગુણ નહીં.