સાહિત્ય-સંસ્કૃતિ: પ્રશ્નબેંકની શંકાસ્પદ નોંધ અને સંદર્ભ-આધારિત પ્રશ્નો
શાળાના આંતરિક પ્રશ્નબેંકમાંથી લીધેલા કવિ-કૃતિ જોડકાંવાળા પ્રશ્નમાં ધોરણ 10 ના 35 વિદ્યાર્થીમાંથી 20 વિદ્યાર્થીએ ખોટું જોડકું જોડ્યું. પ્રશ્નબેંકની નીચેની નોંધ અને શાળામાં ચાલતા પાઠ્યપુસ્તકની માહિતી વચ્ચે તફાવત છે; પ્રશ્નબેંક છ વર્ષ જૂની છે અને તેમાં કોઈ સંદર્ભ ક્રમાંક નથી. આ પ્રશ્ન વાર્ષિક પરીક્ષાના પ્રશ્નપત્રમાં સમાવવાનો છે અને પ્રશ્નપત્ર સબમિટ કરવાની અંતિમ તારીખ ત્રણ દિવસ પછી છે; સબમિટ થયા પછી ફેરફાર થઈ શકતો નથી. બીજી બાજુ, વિદ્યાર્થીઓ સાહિત્યકાળના લક્ષણો અને કવિની ઓળખ વચ્ચે ભેદ કરી શકતા નથી - 20માંથી 12 વિદ્યાર્થીએ કાળના લક્ષણને કવિના નામ સાથે જોડી દીધું. વિદ્યાર્થીઓની આ જ ખામી અગાઉની બે કસોટીમાં પણ દેખાઈ હતી. વિભાગીય શિક્ષક પાસે પુસ્તકની એક જ નકલ છે અને વિષય સમિતિની બેઠક પરીક્ષા પછી જ છે. એક વિદ્યાર્થીએ પોતાના જવાબ સાથે ઘરે બનાવેલી નોંધ રજૂ કરી છે.
1. ત્રણ દિવસમાં નિર્ણય લેવાનો છે: પ્રશ્ન પ્રશ્નપત્રમાં સમાવવો કે નહીં? પ્રક્રિયા સાથે નિર્ણય સમજાવો.
Read the worked answer
નિર્ણય: તથ્ય ચકાસાય નહીં ત્યાં સુધી પ્રશ્ન પ્રશ્નપત્રમાં ન રાખવો - બદલો અથવા કાઢી નાખો.
પ્રક્રિયા:
- પ્રાથમિક સ્રોત નક્કી કરો: પરીક્ષાનો આધાર શાળામાં ચાલતું પાઠ્યપુસ્તક છે, છ વર્ષ જૂની પ્રશ્નબેંકની નોંધ નહીં. વિદ્યાર્થીની ઘરે બનાવેલી નોંધ પણ સ્રોત નથી.
- ચકાસણી: પુસ્તકની એક જ નકલ હોય તો પણ જે પૃષ્ઠ પર તે કવિ કે કૃતિ આવે તેનો સંદર્ભ ક્રમાંક નોંધો; સંદર્ભ મળે તો પ્રશ્ન રાખો, ન મળે તો કાઢો.
- અનિશ્ચિતતાનો નિયમ: જે તથ્ય ચકાસી શકાય નહીં તેને 'અનિર્ણીત' ગણો અને પ્રશ્નપત્રમાં ન લો - અનુમાનથી ચાવી બનાવવી એ સૌથી મોટું જોખમ છે.
- નોંધણી: પ્રશ્નબેંકમાં સુધારો, કારણ અને તારીખ લખો, જેથી આગલા વર્ષે એ જ ભૂલ ન થાય.
સમયની મર્યાદા: સમિતિ બેઠકની રાહ ન જુઓ; વિભાગીય શિક્ષક તરીકે નિર્ણય લઈને લખિત નોંધ મૂકો અને મંજૂરી પછી ઔપચારિકતા પૂરી કરો.
2. કવિ-કૃતિની યાદશક્તિને બદલે સાહિત્ય-સંદર્ભ ચકાસતો પ્રશ્ન કેવો રચશો? એક નમૂનો અને ચાર વિકલ્પો સાથે સમજાવો.
Read the worked answer
રચનાનો સિદ્ધાંત: નામ-કૃતિનું જોડકું યાદશક્તિ ચકાસે છે; લક્ષણ આપીને કાળ ઓળખાવવો એ સમજ ચકાસે છે. પરીક્ષામાં બીજું મૂલ્યવાન છે, કારણ કે તે અજાણ્યા પદ્યાંશ પર પણ લાગુ પડે.
નમૂનો: 'નીચે બે લક્ષણો આપ્યાં છે - (i) કવિ પોતાના ઈષ્ટદેવને સંબોધીને ભાવપૂર્વક સ્તુતિ કરે છે અને લોકભાષામાં સીધો સંદેશ આપે છે; (ii) કવિ રૂપક અને દૃષ્ટાંત દ્વારા નીતિનું નિરૂપણ કરે છે. આ લક્ષણો કયા સાહિત્યિક વલણને ઓળખાવે છે?'
વિકલ્પો: (a) ભક્તિભાવ અને લોકસંબંધી કાવ્ય (યોગ્ય - ભક્તિકાળનું પ્રધાન લક્ષણ), (b) ફક્ત શૃંગાર-વર્ણન (અયોગ્ય - લક્ષણ સાથે મેળ નથી), (c) ફક્ત ચરિત્ર-નિરૂપણ (અયોગ્ય - અંશતઃ સંબંધ, પણ પ્રધાન લક્ષણ નથી), (d) ફક્ત પ્રકૃતિ-વર્ણન (અયોગ્ય).
તર્ક: ચારેય વિકલ્પ સાહિત્યિક શબ્દાવલીમાં છે, તેથી વિદ્યાર્થી ફક્ત નામ ઓળખીને પસંદ ન કરી શકે; લક્ષણ વાંચીને મેળવવું પડે.
3. જૂની પ્રશ્નબેંકની ભૂલને કારણે 20 વિદ્યાર્થીના ખોટા જવાબો આવ્યા છે - કસોટીના ગુણાંકન અને પુનઃશિક્ષણ અંગે નિર્ણય આપો.
Read the worked answer
ગુણાંકનનો નિર્ણય: જે પ્રશ્નનો સ્રોત જ શંકાસ્પદ હોય તેના પર વિદ્યાર્થીને દંડ ન કરવો. જે 20 વિદ્યાર્થીએ ખોટું જોડકું જોડ્યું તેમને એ પ્રશ્નનો ગુણ આપો; પણ કસોટીના બાકીના ભાગનું મૂલ્યાંકન યથાવત્ રાખો - આમ ગુણવિતરણ ખોટું ન થાય અને ન્યાય પણ જળવાય.
કારણ: વિદ્યાર્થીએ ભૂલ કરી નથી, પ્રશ્નપત્રે કરી છે. જો આ ભૂલ સુધાર્યા વિના રહે તો નબળા વિદ્યાર્થીમાં 'ભણવાથી ફાયદો નથી' એવી ભાવના ઘરે, જે સુધારવી કઠિન છે.
પુનઃશિક્ષણ: 12 વિદ્યાર્થીની ભૂલ ખરેખર સંકલ્પનાત્મક છે - તે કાળના લક્ષણને કવિના નામ સાથે જોડે છે. એક જ તાસમાં બે વિરોધી લક્ષણવાળા ટૂંકા પદ્યાંશ આપો અને પૂછો: 'આ બંને એક જ કાળના કેમ નથી?' વિદ્યાર્થી પોતે તફાવતના બે મુદ્દા લખે. અંતે ત્રણ કવિ-નામ આપીને દરેક સામે એક લક્ષણ જોડવાનું કહો - યાદશક્તિ નહીં, જોડાણ ચકાસાય.
પ્રક્રિયા: પ્રશ્નબેંકના સુધારાની નોંધ વિષય સમિતિ સમક્ષ મૂકો, જેથી આગામી પ્રશ્નપત્રમાં એ જ નોંધ ફરી ન વપરાય.