પદ્યમ: રસ, અલંકાર, છંદ અને કેન્દ્રીય ભાવ
પદ્યમ વિભાગમાં કવિતાનો કેન્દ્રીય ભાવ, રસ, અલંકાર અને છંદ ઓળખવાનું પૂછાય છે. અહીં પંક્તિનો શબ્દાર્થ કરતાં ભાવ અને કાવ્યતત્ત્વ વધુ મહત્ત્વનાં છે.
રસ અને ભાવ
કાવ્યમાં ભાવનો આસ્વાદ રસ કહેવાય. શૃંગાર, વીર, કરુણ, હાસ્ય, રૌદ્ર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત અને શાંત - આ નવ રસ યાદ રાખો. દેશપ્રેમની પંક્તિમાં સામાન્ય રીતે વીર રસ, વિરહમાં કરુણ, ભક્તિમાં શાંત કે વાત્સલ્ય તપાસો.
અલંકાર
ઉપમામાં 'જેવો', 'સમો', 'જેમ' જેવા વાચક હોય છે; રૂપકમાં સીધો આરોપ થાય. ઉત્પ્રેક્ષામાં સંભાવના, અનુપ્રાસમાં વર્ણનું પુનરાવર્તન, યમકમાં એક જ શબ્દના ભિન્ન અર્થ હોય.
છંદ
છંદ ઓળખતી વખતે પ્રથમ ચરણની લઘુ-ગુરુ માત્રા ગણો, પછી પ્રાસ અને યતિ તપાસો. આખ્યાન, પદ, દોહરો અને ચોપાઈના લક્ષણો અલગ પાડો.
કાર્ય કરેલું ઉદાહરણ
પંક્તિ: 'આ ભારત ધરતી પર હિમાલય સમો ઊંચો, ગંગા જેવો પાવન.' અહીં 'સમો' અને 'જેવો' સરખામણીવાચક છે; ઉપમેય ભારત છે, ઉપમાન હિમાલય અને ગંગા છે. તેથી અલંકાર ઉપમા છે. પ્રધાન ભાવ દેશપ્રેમ હોવાથી રસ વીર ગણાય. જવાબમાં પહેલા અલંકારનું નામ, પછી વાચક શબ્દ, પછી ઉપમેય-ઉપમાન લખો.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
- રૂપકને ઉપમા કહેવું; 'જેવો' ન હોય તો સીધો આરોપ તપાસો.
- રસ અને ભાવને એક જ ગણવા.
- છંદમાં માત્રા ગણતી વખતે અંતિમ ગુરુ ચૂકી જવો.
- કેન્દ્રીય ભાવમાં આખી પંક્તિની નકલ કરવી.