વ્યાકરણ: સંધિ, સમાસ, અલંકાર, શબ્દરૂપ અને ધાતુરૂપ
વ્યાકરણ વિભાગમાં સંધિ, સમાસ, અલંકાર, શબ્દરૂપ, ધાતુરૂપ અને વાક્યશુદ્ધિના પ્રશ્નો આવે છે. અહીં નિયમ યાદ રાખવાની સાથે ઉદાહરણ પર લાગુ કરવાની જરૂર છે.
સંધિ
સ્વર સંધિમાં દીર્ઘ (અ+અ=આ), ગુણ (અ+ઇ=એ), વૃદ્ધિ (અ+એ=ઐ). વ્યંજન સંધિમાં અંતિમ વ્યંજન અને આગળનો સ્વર જોડાય. ઉદા. વિદ્યા+આર્થી=વિદ્યાર્થી (દીર્ઘ); સૂર્ય+ઉદય=સૂર્યોદય (ગુણ).
સમાસ
પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદ જોડાય ત્યારે વચ્ચેની વિભક્તિ લોપાય. તત્પુરુષમાં ઉત્તરપદ પ્રધાન, દ્વંદ્વમાં બંને પ્રધાન, બહુવ્રીહિમાં બહારનો અર્થ પ્રધાન, કર્મધારયમાં વિશેષણ+નામ, દ્વિગુમાં સંખ્યા પૂર્વપદ. ઉદા. રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર (તત્પુરુષ); ચતુર્ભુજ = ચાર ભુજવાળો (બહુવ્રીહિ).
અલંકાર અને વાક્યશુદ્ધિ
ઉપમા સરખામણી, રૂપક આરોપ, અનુપ્રાસ વર્ણપુનરાવર્તન. શબ્દરૂપમાં વિભક્તિ પ્રત્યય, ધાતુરૂપમાં કાળ-પુરુષ-વચન જોડો. વાક્યમાં કર્તા-ક્રિયા, લિંગ-વચન મેળવો.
કાર્ય કરેલું ઉદાહરણ
'સૂર્યોદય'નો સંધિ છોડો. સૂર્ય + ઉદય. અહીં 'અ' + 'ઉ' = 'ઓ' થાય છે; આ ગુણ સંધિ છે, કારણ કે અ + ઉ મળીને ઓ બને છે. જવાબમાં પહેલા છેદ, પછી સંધિનો પ્રકાર, પછી કારણ લખો. 'સૂર્યોદય'ને દીર્ઘ સંધિ કહેવી એ ભૂલ છે.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
- અ+અ=આને ગુણ કહેવું; એ દીર્ઘ છે.
- સમાસમાં વિભક્તિ લોપ ધ્યાનમાં ન લેવો.
- વાક્યશુદ્ધિમાં કર્તા પ્રમાણે ક્રિયાનું વચન ન બદલવું.
- ધાતુરૂપમાં ભૂતકાળ અને વર્તમાનકાળના પ્રત્યય ભેળવવા.