સાહિત્ય-સંસ્કૃતિ: કવિ, કૃતિ અને યુગ
સાહિત્ય-સંસ્કૃતિ વિભાગમાં ગુજરાતી સાહિત્યના કવિ-લેખક, કૃતિ, સાહિત્યિક યુગ અને સાંસ્કૃતિક સંદર્ભ પૂછાય છે. અહીં નામ અને કૃતિની જોડી ચોક્કસ યાદ રાખવી પડે.
યુગ અને પ્રવાહ
ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ સામાન્ય રીતે આદિકાળ, ભક્તિકાળ અને અર્વાચીનકાળમાં વહેંચાય છે. ભક્તિકાળમાં ભજન, પદ, આખ્યાન અને રાસ પ્રબળ રહ્યા; અર્વાચીનકાળમાં સુધારક ચેતના, રાષ્ટ્રીય ભાવના, નવલકથા, નાટક અને ગદ્યનો વિકાસ થયો.
કવિ-કૃતિ
નરસિંહ મહેતા ભક્તિકાળના કવિ, 'વૈષ્ણવ જન તો' તેમનું પ્રખ્યાત પદ. મીરાંબાઈનાં ભજનોમાં કૃષ્ણભક્તિ અને વિરહ છે. પ્રેમાનંદનું 'નળાખ્યાન' આખ્યાન પરંપરાનું ઉદાહરણ છે. અર્વાચીનકાળમાં ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીની 'સરસ્વતીચંદ્ર', ઉમાશંકર જોષીની કવિતા અને સુરેશ જોષીની ગદ્યરચનાઓનો સમાવેશ થાય.
કાર્ય કરેલું ઉદાહરણ
જોડી બનાવો: 'નરસિંહ મહેતા - વૈષ્ણવ જન તો'. કારણ: નરસિંહ મહેતા ભક્તિકાળના કવિ છે; 'વૈષ્ણવ જન તો' ભજન/પદ સ્વરૂપે લોકપ્રિય છે. તેથી કવિ-કૃતિ-યુગ-સ્વરૂપ એમ ચાર ચીજ જોડીને યાદ રાખો.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
- ભક્તિકાળની કૃતિને અર્વાચીનકાળમાં મૂકવી.
- કવિના નામ સાથે બીજા કવિની કૃતિ જોડવી.
- કૃતિનું સ્વરૂપ (પદ, આખ્યાન, નવલકથા) ન ઓળખવું.
- યુગની લાક્ષણિકતા અને કવિની અંગત જીવનચરિત્ર ભેળવવી.