UPMSP High School Sanskrit study materials
UPMSP High School Sanskrit study resources

UPMSP High School Sanskrit: व्याकरण - सन्धि, समास, कारक, शब्दरूप और धातुरूप

UPMSP High School Sanskrit · Work through your exam, one topic at a time.

All guide sections

व्याकरण - सन्धि, समास, कारक, शब्दरूप और धातुरूप

व्याकरण खंड में सन्धि, समास, कारक, शब्दरूप, धातुरूप तथा उपसर्ग-प्रत्यय के प्रश्न आते हैं। यहाँ अंक सूत्र-स्मृति से नहीं, पहचान की प्रक्रिया से मिलते हैं - पहले रूप देखिए, फिर नियम लगाइए, अंत में नाम लिखिए।

सन्धि

  • दीर्घ: अ+अ, इ+इ, उ+उ → आ, ई, ऊ; हरि+इन्द्र = हरीन्द्र।
  • गुण: अ+इ/उ/ऋ → ए/ओ/अर्; नर+इन्द्र = नरेन्द्र।
  • वृद्धि: अ+ए/ओ → ऐ/औ; देव+आलय = देवालय (अ+आ = आ)।
  • यण: इ/उ/ऋ के बाद भिन्न स्वर → य्/व्/र्; इति+आदि = इत्यादि।
  • अयादि: ए/ओ के बाद स्वर → अय्/अव्; ने+अन = नयन।

समास-पहचान

पूर्वपद-प्रधान = अव्ययीभाव (यथाशक्ति); उत्तरपद-प्रधान = तत्पुरुष (राजपुत्रः); विशेषण-विशेष्य = कर्मधारय (नीलकमलम्); संख्यापूर्व = द्विगु (त्रिलोकी); उभयपद-प्रधान = द्वन्द्व (मातापितरौ); अन्यपद-प्रधान = बहुव्रीहि (चतुर्भुजः)।

कारक

कर्ता प्रथमा, कर्म द्वितीया, करण तृतीया, सम्प्रदान चतुर्थी, अपादान पञ्चमी, सम्बन्ध षष्ठी, अधिकरण सप्तमी, सम्बोधन प्रथमा। 'ग्रामात् आगच्छति' में पञ्चमी अपादान है; 'लेखन्या लिखति' में तृतीया करण।

शब्दरूप और धातुरूप

अकारान्त पुंलिङ्ग 'राम', आकारान्त स्त्रीलिङ्ग 'लता', अकारान्त नपुंसक 'फल', इकारान्त 'मुनि', ईकारान्त 'नदी', उकारान्त 'गुरु' - प्रत्येक के आठ विभक्ति और तीन वचन। धातुरूप में लट् (भवति), लृट् (भविष्यति), लङ् (अभवत्), लोट् (भवतु), विधिलिङ् (भवेत्) - पाँच लकार परीक्षा में सर्वाधिक पूछे जाते हैं।

एक हल किया उदाहरण

'रामेण ग्रन्थः पठ्यते' का कर्तृवाच्य बनाइए। तर्क: क्रिया 'पठ्यते' में य-प्रत्यय है, अतः कर्मवाच्य। इसमें कर्म 'ग्रन्थः' प्रथमा में और कर्ता 'रामेण' तृतीया में है। कर्तृवाच्य में कर्ता प्रथमा में आएगा और कर्म द्वितीया में: रामः ग्रन्थं पठति।

अंक कटाने वाली भूलें

सन्धि-विच्छेद में गलत स्थान पर काटना; विग्रह किए बिना समास का नाम लिखना; शब्दरूप में विभक्ति-वचन की अदला-बदली; लङ् और लृट् में भ्रम; 'स्म' युक्त भूतकाल को वर्तमान मान लेना।