संस्कृत साहित्य एवं संस्कृति - कवि, कृति और परम्परा
इस खंड में वैदिक परम्परा, रामायण-महाभारत, गीता, पुराण, वेदाङ्ग तथा प्रमुख कवियों और उनकी कृतियों पर सामान्य ज्ञान पूछा जाता है। प्रश्न प्रायः मिलान, रिक्त-स्थान, एक-वाक्य उत्तर और सत्य/असत्य के रूप में आते हैं, इसलिए नाम-जोड़ी का स्मरण यहाँ सबसे उपयोगी है।
वैदिक परम्परा
चार वेद - ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद। छह वेदाङ्ग - शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द, ज्योतिष। चार उपवेद - आयुर्वेद, धनुर्वेद, गान्धर्ववेद, अर्थवेद। पुराण अठारह हैं।
महाकाव्य और गीता
रामायण - वाल्मीकि, सात काण्ड; महाभारत - वेदव्यास, अठारह पर्व, लगभग एक लाख श्लोक; भगवद्गीता - अठारह अध्याय, सात सौ श्लोक, भीष्मपर्व में।
कवि और कृति (मिलान के लिए)
- कालिदास: रघुवंशम्, कुमारसम्भवम्, मेघदूतम्, ऋतुसंहार, अभिज्ञानशाकुन्तलम्, विक्रमोर्वशीयम्, मालविकाग्निमित्रम्।
- शूद्रक: मृच्छकटिकम्; भास: स्वप्नवासवदत्तम्, चारुदत्त; विशाखदत्त: मुद्राराक्षस; भवभूति: उत्तररामचरितम्, मालतीमाधव।
- बाणभट्ट: हर्षचरित, कादम्बरी; दण्डी: दशकुमारचरित; सुबन्धु: वासवदत्ता।
- भर्तृहरि: शतकत्रयी; जयदेव: गीतगोविन्द; अश्वघोष: बुद्धचरित; सोमदेव: कथासरित्सागर; कल्हण: राजतरङ्गिणी।
- विष्णुशर्मा: पञ्चतन्त्र; नारायण पण्डित: हितोपदेश।
- पाणिनि: अष्टाध्यायी; पतञ्जलि: महाभाष्य।
एक हल किया उदाहरण
प्रश्न: 'मृच्छकटिकम्' के रचयिता कौन हैं? तर्क: 'मृच्छकटिकम्' प्रसिद्ध प्रकरण-नाटक है जिसका रचयिता शूद्रक है - विशाखदत्त का नाटक 'मुद्राराक्षस' है। दोनों चाणक्य-युगीन राजनीति से जुड़े होने के कारण भ्रम पैदा करते हैं, अतः नाटक-नाम और विधा दोनों जोड़कर याद रखें: मृच्छकटिकम् = प्रकरण = शूद्रक।
अंक कटाने वाली भूलें
भास और भवभूति की कृतियाँ उलट देना; मेघदूतम् को नाटक मानना (यह दूतकाव्य है); पञ्चतन्त्र और हितोपदेश के रचयिता बदल देना; रामायण के काण्ड या गीता के श्लोक-संख्या में भूल।