UPMSP Intermediate Nepali cheat sheet
UPMSP Intermediate Nepali · Keep the key ideas within reach.
गद्य (Prose) - पाठ र साहित्यिक विश्लेषण
गद्यका मुख्य विधा: निबन्ध, कथा, उपन्यास, जीवनी, आत्मकथा, रेखाचित्र, रिपोर्ताज र समालोचना - प्रत्येकको संरचना र उद्देश्य फरक हुन्छ।
निबन्धका तीन अङ्ग भूमिका, विस्तार र उपसंहार हुन्; विस्तार भागमा तर्क, उदाहरण र दृष्टान्त हुनु निबन्धको गुण हो।
कथाका अनिवार्य तत्व: कथावस्तु, पात्र, परिवेश, द्वन्द्व, उत्तेजक बिन्दु, चरम बिन्दु, समाधान र दृष्टिकोण।
'दोषी चश्मा' विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको कथा हो, जसमा मानवीय मनोविज्ञान र सामाजिक अन्धविश्वासको व्यङ्ग्य गरिएको छ।
इन्द्रबहादुर राईलाई आधुनिक नेपाली कथाको प्रयोगधर्मी धाराको प्रवर्तक मानिन्छ; 'आज र भोलि' उनको कथासङ्ग्रह हो।
पारिजातको 'शिरीषको फूल' उपन्यासमा नारीको मनोभावना र पितृसत्तात्मक दबाबको यथार्थ चित्रण छ।
गद्यांशको भावार्थ लेख्दा पहिले केन्द्रीय भाव, त्यसपछि व्याख्या र अन्तमा निष्कर्षको क्रम अपनाइन्छ।
आत्मकथा आफ्नै जीवनको प्रथम पुरुषमा लेखिएको विवरण हो; जीवनी अरूको जीवनमा तेस्रो पुरुषमा लेखिन्छ।
पद्य (Poetry) - पाठ र काव्य-सौन्दर्य
अलङ्कार पहिचानका सङ्केत: जस्तै/सरि/झैँ = उपमा; अभेद आरोप = रूपक; जनु/मनु/मानौँ = उत्प्रेक्षा; एउटै व्यञ्जनको आवृत्ति = अनुप्रास; एउटै शब्द भिन्न अर्थमा = यमक।
वर्णवृत्तका प्रति चरण अक्षर संख्या: अनुष्टुप ८, वसन्ततिलका १४, मालिनी १५, मन्दाक्रान्ता १७, हरिगीतिका १७, शार्दूलविक्रीडित १९, स्रग्धरा २१।
मात्रिक छन्दमा मात्रा गनिन्छ: दोहाको पहिलो र तेस्रो चरणमा १३ तथा दोस्रो र चौथोमा ११ मात्रा; सोरठामा यसको उल्टो (११+१३) हुन्छ।
नवरस: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत र शान्त; वात्सल्य र भक्तिलाई भावका रूपमा गनिन्छ।
भानुभक्त आचार्य आदिकवि हुन्; भानुभक्तीय रामायण (वाल्मीकि रामायणको पद्यानुवाद), 'प्रश्नोत्तर' र 'बधूशिक्षा' उनका कृति हुन्।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महाकवि हुन्; 'मुनामदन' खण्डकाव्य, 'सुलोचना' महाकाव्य र 'पागल' कविता उनका प्रसिद्ध कृति हुन्।
भूपी शेरचन - 'घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे'; गोपालप्रसाद रिमाल - 'आमाको सपना'; माधवप्रसाद घिमिरे - 'गाउँको माया'।
सिद्धिचरण श्रेष्ठलाई 'युगकवि' भनिन्छ; 'मेरो प्राण' र 'आँसु' उनका कवितासङ्ग्रह हुन्।
कविता विश्लेषणको क्रम: शीर्षकको सार्थकता → केन्द्रीय भाव → भाषाशैली र अलङ्कार → छन्द/लय → निष्कर्ष।
नाटक र कथा/लामो गद्य (Drama and narrative)
नाटकका तत्व: कथावस्तु, पात्र, संवाद, दृश्य, अङ्क, मञ्च-निर्देशन, द्वन्द्व र नाट्योद्देश्य।
त्रि-एकता सिद्धान्तअनुसार नाटकमा स्थान, समय र क्रियाको एकता हुनुपर्छ; यसको सैद्धान्तिक स्रोत अरस्तुको पोएटिक्स मानिन्छ।
दुःखान्त नाटक (त्रासदी) मा नायकको पतन हुन्छ; सुखान्त (कमेडी) मा समस्या सुखद रूपमा टुङ्गिन्छ।
एकाङ्कीमा एउटै अङ्क, थोरै पात्र र एउटै केन्द्रीय घटना हुन्छ; पूर्ण नाटकमा धेरै अङ्क र दृश्य हुन्छन्।
बालकृष्ण समलाई आधुनिक नेपाली नाटकको प्रवर्तक मानिन्छ; 'मुकुन्द इन्दिरा', 'प्रेमपिण्ड' र 'स्वास्नी' उनका नाटक हुन्।
कथा र नाटकको मूल भेद: कथामा कथावाचकको माध्यमबाट घटना बताइन्छ, नाटकमा पात्रको संवाद र प्रत्यक्ष अभिनयद्वारा देखाइन्छ।
नाटकको दृश्य-संरचना कथासरह हुन्छ: प्रवेश (परिचय), विकास, चरमोत्कर्ष र समाधान।
भीमनिधि तिवारी हास्यव्यङ्ग्यका लागि चिनिन्छन्; 'सहल' उनको चर्चित कृति हो।
व्याकरण (Grammar and language structure)
लिङ्ग तीन प्रकार: पुलिङ्ग (केटा), स्त्रीलिङ्ग (केटी) र नपुंसकलिङ्ग (किताब); स्त्रीलिङ्ग बनाउँदा -नी, -इनी, -इका, -आनी जस्ता प्रत्यय लाग्छन् (लेखक→लेखिका)।
कारक-विभक्ति: कर्ता ले, कर्म लाई, करण ले/द्वारा, सम्प्रदान लाई, अपादान बाट/देखि, सम्बन्ध को/का/की, अधिकरण मा/भित्र, सम्बोधन हे/ए।
वाच्य तीन प्रकार: कर्तृवाच्य (मैले पत्र लेखेँ), कर्मवाच्य (मबाट पत्र लेखियो), भाववाच्य (मबाट हिँडिन्न)।
काल र पक्ष: सामान्य वर्तमान (लेख्छ), अपूर्ण (लेख्दै छ), पूर्ण (लेखेको छ); भूत र भविष्यत्मा पनि यही तीन पक्ष बन्छन्।
समासका छ भेद: तत्पुरुष, कर्मधारय, द्वन्द्व, द्विगु, बहुव्रीहि र अव्ययीभाव।
सन्धि तीन प्रकार: स्वर सन्धि (देव+इन्द्र=देवेन्द्र), व्यञ्जन सन्धि (सत्+जन=सज्जन), विसर्ग सन्धि (निः+चय=निश्चय)।
उपसर्ग शब्दका अगाडि लाग्छ (अ, अन, नि, प्र, वि, सु, दुर्), प्रत्यय पछाडि; कृत् प्रत्यय धातुबाट र तद्धित प्रत्यय संज्ञा/विशेषणबाट नयाँ शब्द बनाउँछ।
शब्दभण्डारका प्रश्नमा पर्यायवाची (समान अर्थ), विपरीतार्थक (उल्टो अर्थ) र अनेकार्थी (धेरै अर्थ) छुट्याउनुपर्छ।
सम्बोधन कारकमा विभक्ति प्रत्यय लाग्दैन; 'हे राम', 'ए मित्र' जस्ता रूप मात्र प्रयोग हुन्छन्।
रचना - पत्र, निबन्ध र लेखन सीप
औपचारिक पत्रको क्रम: प्रेषकको ठेगाना → मिति → प्रापकको ठेगाना → सम्बोधन → विषय → मुख्य भाग → बिदाइ → हस्ताक्षर र नाम।
निवेदनमा सेवा प्रमुखको पद, निवेदकको परिचय, विषय, अनुरोध र मिति अनिवार्य हुन्छन्; भाषा विनम्र र छोटो हुनुपर्छ।
निबन्धका तीन भाग भूमिका, विस्तार र उपसंहार हुन्; विस्तार सबैभन्दा लामो हुन्छ र त्यहाँ उदाहरण, तथ्य र तर्क राखिन्छ।
निबन्धका प्रकार: वर्णनात्मक, विवरणात्मक, विचारात्मक, तर्कात्मक, काल्पनिक र जीवनीपरक।
सारांश मूलको भाव नबिगारी आफ्नै शब्दमा, उद्धरण नराखी, मूलको करिब एकतिहाइ लम्बाइमा लेखिन्छ।
अनुच्छेदमा एउटै केन्द्रीय भाव, वाक्यहरूको क्रमबद्धता र सङ्गत (coherence) हुनुपर्छ; एउटा अनुच्छेदमा एउटै विचार राखिन्छ।
सम्पादकीयमा लेखकको नाम नराखी संस्थाको तर्फबाट तेस्रो पुरुषमा निरपेक्ष शैली प्रयोग गरिन्छ।
विज्ञापनमा आकर्षक शीर्षक, मुख्य सूचना र सम्पर्क विवरण क्रमशः राखिन्छन्; भाषा छोटो र प्रभावकारी हुनुपर्छ।
अपठित बोध तथा अनुवाद (Unseen passage and translation)
अपठित गद्यांशको उत्तर दिँदा पहिले प्रश्न पढ्ने, अनुच्छेद दुई पटक पढ्ने र त्यसपछि शीर्षक तथा केन्द्रीय भाव तय गर्ने क्रम अपनाइन्छ।
शब्दार्थ सोधिएमा सन्दर्भअनुसारको अर्थ लेखिन्छ; शब्दकोशको पहिलो अर्थ मात्र लेखिँदैन।
केन्द्रीय भाव एउटा पूर्ण वाक्यमा लेखिन्छ र त्यसमा अनुच्छेदका सबै वाक्य दोहोर्याइँदैन।
अनुवाद भावान्तर हो, भाषान्तर मात्र होइन; स्रोतभाषाको वाक्य-संरचना जस्ताको तस्तै नक्कल गरिँदैन।
मुहावरा र उखानको शब्दशः अनुवाद गरिँदैन; लक्ष्यभाषामा तुल्य मुहावरा वा भाव स्पष्ट पार्ने वाक्यांश राखिन्छ।
व्यक्ति, स्थान र संस्थाका नाम लिप्यन्तरण गरिन्छ; पारिभाषिक शब्दका लागि प्रचलित प्रतिशब्द प्रयोग गरिन्छ।
अनुवाद सकिएपछि एक पटक पुनःपाठ गरी लक्ष्यभाषाको व्याकरण, लिङ्ग-वचन र स्वाभाविकता जाँचिन्छ।
नेपाली साहित्यको इतिहास र प्रवृत्ति (History and trends)
आदिकाल: सिंजा साम्राज्यका करिब तेह्रौँ शताब्दीका शिलालेख र ताम्रपत्रलाई नेपाली भाषाको प्राचीनतम लिखित नमुना मानिन्छ।
भानुभक्त आचार्य (वि.सं. १८७१–१९२५) नेपालीका आदिकवि हुन्; भानुभक्तीय रामायण, 'प्रश्नोत्तर' र 'बधूशिक्षा' उनका कृति हुन्।
मोतीराम भट्ट (वि.सं. १९२३–१९५३) ले भानुभक्तको रामायण प्रकाशित गराए र 'गोर्खा भारत जीवन' मासिक निकालेर नेपाली पत्रकारिताको प्रारम्भ गरे।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महाकवि हुन्; 'मुनामदन' खण्डकाव्य, 'सुलोचना' महाकाव्य र 'पागल' कविता उनका प्रसिद्ध कृति हुन्।
सिद्धिचरण श्रेष्ठलाई 'युगकवि' भनिन्छ; राष्ट्रिय भावना र जनजीवन उनका कविताका मुख्य विषय हुन्।
गोपालप्रसाद रिमाल प्रगतिवादी धाराका कवि हुन् भने भूपी शेरचन र इश्वरबल्लभ प्रयोगवादी धाराका प्रवर्तक मानिन्छन्।
इन्द्रबहादुर राई र शङ्कर लामिछानेलाई आधुनिक नेपाली गद्यमा नयाँ प्रयोगको अग्रणी मानिन्छ।
मदन पुरस्कार वि.सं. २०१३ मा स्थापना भएको नेपाली साहित्यको प्रतिष्ठित पुरस्कार हो; साझा पुरस्कार र जगदम्बा श्री पुरस्कार पनि उल्लेखनीय छन्।