UPMSP Intermediate Nepali key terms

गद्यमा लेखिएको, कुनै एक विषयमा लेखकका विचार र भावना क्रमबद्ध रूपमा प्रस्तुत गर्ने रचना। यसका व्यक्ति केन्द्रित र विषय केन्द्रित गरी दुई मुख्य भेद हुन्छन्।

आफ्ना अनुभव, भेटघाट र घटनालाई सम्झनाका आधारमा प्रस्तुत गरिने गद्य रचना, जसमा लेखक आफैं केन्द्रमा रही व्यक्तिगत स्वर दिन्छ।

कुनै व्यक्तिको जन्मदेखि मृत्युसम्मका महत्वपूर्ण घटना, कार्य र योगदानको तथ्यपरक वर्णन गर्ने गद्य विधा। यसमा लेखक तटस्थ रही प्रमाणमा आधारित विवरण दिन्छ।

लेखकले आफ्नै जीवनका घटना र अनुभव आफैंले वर्णन गर्ने जीवनीको रूप; यसमा म भन्ने प्रथम पुरुष दृष्टिकोण प्रयोग हुन्छ।

लय, भाव र बिम्बमा आधारित भई शब्दको संक्षिप्त तर घनीभूत प्रयोगद्वारा कविको अनुभूति पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्ने साहित्यिक विधा। यसलाई पद्य भनिन्छ र यसमा शब्दभन्दा ध्वनि तथा भावको महत्व बढी हुन्छ।

कवितामा अक्षर, मात्रा र गणको निश्चित गणना तथा विरामका आधारमा बन्ने लयात्मक संरचना। यसले कवितालाई गेय बनाउँछ र पाठ गर्दा नियमित ताल दिन्छ।

कविता पढ्दा शब्दको उच्चारण, विराम र गतिमा आउने सुन्दर आवृत्ति, जसले श्रवण आनन्द दिन्छ र भावलाई प्रभावकारी बनाउँछ।

कविता वा गद्यको सौन्दर्य बढाउन शब्द र अर्थको विशेष, असामान्य प्रयोग; उपमा, रूपक, अनुप्रास, उत्प्रेक्षा आदि यसका प्रमुख भेद हुन्।

दुई वस्तु वा व्यक्तिबीच समानताका आधारमा तुलना गरिने अलंकार, जहाँ झैं, जस्तो, सरि जस्ता उपमावाचक शब्द प्रयोग भई उपमेय र उपमान देखाइन्छ।

उपमेय र उपमानलाई छुट्टाएर नदेखाई अभिन्न मानेर गरिने वर्णनको अलंकार; यसमा जस्तो वा झैं भनिँदैन, एक वस्तुलाई अर्कै वस्तु भनिन्छ।

साहित्यिक कृतिमा स्थायी भाव जागृत भई पाठक वा दर्शकले अनुभव गर्ने आनन्ददायी आस्वादन; श्रृंगार, करुण, वीर, हास्य आदि नौ रस मानिन्छन्।

कुनै भाव, विचार वा स्थितिलाई जनाउन प्रयोग गरिने वस्तु वा चिह्न, जसले शाब्दिक अर्थभन्दा गहिरो साङ्केतिक अर्थ बोकी कवितामा बिम्ब बनाउँछ।

पात्रहरूको संवाद, कार्य र दृश्यका माध्यमबाट कथा मञ्चमा प्रस्तुत गर्न लेखिने साहित्यिक विधा; यसमा अङ्क, दृश्य र मञ्च निर्देशन हुन्छन्।

एउटै अङ्कमा सीमित, छोटो समय, थोरै पात्र र एकै केन्द्रीय घटना भएको नाटक; यसले एक भाव वा समस्यामा गहिरो जोड दिन्छ।

नाटकमा पात्रहरूले एक-अर्कासँग गर्ने कुराकानी; यसले चरित्रको स्वभाव देखाउँदै द्वन्द्व र कथानकलाई अगाडि बढाउँछ।

पात्रभित्रको मानसिक द्वन्द्व वा पात्रहरूबीचको टकराव, जसले कथामा उत्सुकता बढाई घटनालाई अन्त्यतिर धकेल्छ।

कथाका पात्रको स्वभाव, विचार, बोली र व्यवहारलाई संवाद, कार्य तथा वर्णनका माध्यमबाट विश्वसनीय रूपमा उभ्याउने कला।

कथामा घटना कसको नजरबाट भनिएको छ भन्ने स्थिति; प्रथम पुरुषको आत्मगत वा तृतीय पुरुषको सर्वज्ञ दृष्टिबिन्दु हुन सक्छ।

भाषाको ध्वनि लेखनमा प्रयोग हुने सबैभन्दा सानो एकाइ; नेपालीमा स्वर र व्यञ्जन गरी दुई भेद मानिन्छन्।

दुई वर्ण वा शब्द जोडिँदा ध्वनि परिवर्तन भई नयाँ रूप बन्ने व्याकरणिक प्रक्रिया, जस्तै विद्या र आलय मिलेर विद्यालय बन्नु।

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द मिली एउटै पद बन्ने प्रक्रिया; यसमा विभक्ति र संयोजक हटाई छोटो र सघन शब्द बनाइन्छ।

वाक्यमा क्रियासँग नाम वा सर्वनामको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक कोटि; कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण आदि यसका भेद हुन्।

नाम वा सर्वनामपछि लागेर कारक तथा सम्बन्ध देखाउने प्रत्यय; नेपालीमा ले, लाई, बाट, को, मा जस्ता रूपमा देखिन्छ।

कर्ता र कर्मको स्थान तथा क्रियाको रूपका आधारमा वाक्यको भेद; कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य गरी तीन भेद मानिन्छन्।

शब्दको सुरुमा लागेर अर्थ परिवर्तन गराउने पदांश, जस्तै प्र, अन, उप, वि; यसले मूल शब्दको अर्थलाई नयाँ दिशा दिन्छ।

शब्दको अन्त्यमा लागेर नयाँ शब्द वा व्याकरणिक रूप बनाउने पदांश, जस्तै वाला, ता, इमा; यसले कृदन्त र तद्धित रूप बनाउँछ।

वाक्यमा कार्य वा अवस्था जनाउने पद, जसले कर्ताको पुरुष र वचन तथा क्रियाको कालअनुसार रूप बदल्छ।

कार्यालय, संस्था वा पदाधिकारीलाई निश्चित ढाँचामा लेखिने पत्र; यसमा सम्बोधन, विषय, मुख्य विवरण र हस्ताक्षर अनिवार्य हुन्छन्।

आफन्त, साथी वा नजिकको व्यक्तिलाई लेखिने पत्र, जसमा व्यक्तिगत कुरा सरल, स्वाभाविक र आत्मीय शैलीमा प्रस्तुत गरिन्छ।

दिइएको विषयमा भूमिका, विषयवस्तु र उपसंहारको क्रममा विचार मिलाई लेख्ने सीप; यसले स्पष्ट अभिव्यक्ति र संरचना जाँच्छ।

एक भाषाको पाठको अर्थ अर्को भाषामा निष्ठा र स्वाभाविकता कायम राख्दै पुनः प्रस्तुत गर्ने कार्य; यसमा स्रोत र लक्ष्य भाषाको शैली मिलाइन्छ।

पहिले नपढेको गद्यांश वा पद्यांश पढेर त्यसको मूल भाव, सन्देश, शीर्षक र विवरण बुझ्ने क्षमता, जसलाई परीक्षामा प्रश्नमार्फत जाँचिन्छ।

विज्ञान, प्रशासन वा प्राविधिक क्षेत्रमा एउटै निश्चित अर्थ बोक्ने शब्द; अनुवाद गर्दा यिनको एकरूपता र स्थिरता कायम गर्नुपर्छ।

नेपाली साहित्यका आदिकवि, जसले संस्कृत रामायणलाई सरल नेपाली पद्यमा उतारेर भानुभक्तीय युगको सुरुवात गरे र नेपाली भाषाको गौरव बढाए।

भानुभक्तको कृति प्रकाशित गराउने, गद्य, नाटक र पत्रकारिताको विकास गर्ने तथा मोतीराम युगको नाम दिने नेपाली साहित्यका युगप्रवर्तक।

नेपाली साहित्यमा शारदा युगको नाम दिने आधार बनेको प्रभावशाली साहित्यिक पत्रिका, जसले नयाँ लेखक र गद्य, कविताका प्रवृत्तिलाई प्रकाशनको मञ्च दियो।

शोषण, वर्गभेद र सामाजिक असमानताविरुद्ध जनपक्षीय दृष्टिकोण राख्ने साहित्यिक प्रवृत्ति; यसले यथार्थ चित्रण र सामाजिक परिवर्तनमा जोड दिन्छ।

व्यक्तिगत भावना, प्रकृतिप्रेम र कल्पनालाई प्रमुख मान्ने साहित्यिक प्रवृत्ति, जसलाई नेपालीमा रोमान्टिसिज्म पनि भनिन्छ र यसले सौन्दर्यमा जोड दिन्छ।