गद्य (Prose): निर्धारित पाठ र साहित्यिक विश्लेषण
यो खण्ड (गद्य) मा निर्धारित गद्य पाठको विषयवस्तु, पात्रको चरित्र, लेखकको सन्देश, शैली र भाषिक विशेषता बुझ्ने क्षमता जाँचिन्छ। प्रश्न पाठको मूल भाव, शीर्षकको सार्थकता, घटनाको कारण र लेखकको दृष्टिकोणमा केन्द्रित हुन्छन्।
पढ्ने क्रम
- पहिले पूरा पाठको मूल कथ्य एक वाक्यमा लेख्नुहोस्; त्यसपछि त्यसलाई पुष्टि गर्ने दुई घटना वा वाक्यांश छान्नुहोस्।
- पात्रको इच्छा, बाधा र परिवर्तन टिप्नुहोस्। चरित्रचित्रण गर्दा ‘राम्रो/नराम्रो’ भन्नुभन्दा व्यवहारबाट देखिने गुण लेख्नुहोस्।
- लेखक, कथावाचक र पात्र एउटै होइनन्; कसले बोल्दै छ भन्ने छुट्याउनुहोस्।
- शीर्षकको सार्थकता जाँच्दा शीर्षकले मुख्य विषय, प्रतीक वा केन्द्रीय पात्रलाई समेट्छ कि समेट्दैन, पाठकै प्रमाणबाट देखाउनुहोस्।
काम गरिएको उदाहरण
‘एउटा गाउँमा किसानले नयाँ बीउ रोप्न खोज्दा गाउँले हाँस्छन्, तर वर्षपछि उब्जनी बढेपछि उनीहरू नै सिक्छन्’ भन्ने गद्यांशमा ‘लेखकको उद्देश्य के हो?’ भन्ने प्रश्न आयो। ‘नयाँ प्रविधि राम्रो हो’ मात्र लेख्नु अपूरो हुन्छ; किनकि पाठले परम्परागत अन्धविश्वास, सामाजिक दबाब र व्यवहारिक प्रमाणबीचको द्वन्द्व देखाउँछ। त्यसैले ‘परिवर्तनलाई हाँसोले रोक्न खोजे पनि प्रमाणले स्वीकार गराउँछ’ भनी घटनाको प्रमाणसहित लेख्नुपर्छ।
अंक गुमाउने पासा
कथावस्तु मात्र दोहोर्याउनु, प्रश्नको क्रियापद नपढ्नु, लेखकको भनाइलाई पात्रको मुखमा हाल्नु, उद्धरण नदिनु र नैतिक उपदेश मात्र लेख्नु मुख्य कमजोरी हुन्।