पद्य (Poetry): पाठ र काव्य-सौन्दर्य
पद्य खण्डमा कविताको शब्दार्थ, भावार्थ, छन्द, अलङ्कार, रस, प्रतीक र कविको दृष्टिकोण जाँचिन्छ। उत्तरमा ‘कविता राम्रो छ’ भन्ने मूल्याङ्कन होइन, पङ्क्तिबाट देखिने भाव र भाषिक संकेतको व्याख्या चाहिन्छ।
विश्लेषणका सूत्र
- शब्दार्थ: कठिन शब्दको सन्दर्भअनुसार अर्थ; भावार्थ: ती शब्दले मिलेर बनाउने मूल भावना।
- अलङ्कार: ‘झैँ, जस्तो, सरि’ भए उपमा; ‘हो, नै’ ले अभेद आरोप गरे रूपक; निर्जीवमा चेतना आरोप भए मानवीकरण; एउटै व्यञ्जनको आवृत्ति अनुप्रास।
- छन्द: मात्रा, गण र यति हेर्नुहोस्; स्वतन्त्र कवितामा कडा छन्द नभए पनि लय र विरामचिह्नले गति बनाउँछ।
- रस: करुण, वीर, शृङ्गार, हास्य आदि स्थायी भावबाट पहिचान; रसको नाम मात्र होइन, कारण लेख्नुहोस्।
काम गरिएको उदाहरण
‘मन हिमाल हो, आँसु गङ्गा’ पङ्क्तिमा ‘हो’ ले मन र हिमालबीच अभेद आरोप गरेकाले रूपक छ। यदि ‘मन हिमालझैँ अटल’ भनिएको भए ‘झैँ’ वाचक भएकाले उपमा हुन्थ्यो। यसैगरी ‘आँसु गङ्गा’ मा पनि रूपक नै छ; ‘गङ्गाजस्तो आँसु’ भन्दा उपमा हुन्थ्यो। व्याख्या गर्दा अलङ्कारको नामसँगै पङ्क्तिको शब्द देखाउनुहोस्।
अंक गुमाउने पासा
अलङ्कारको नाम मात्र लेख्ने, कवि र कविताको वक्ता एकै ठान्ने, शब्दार्थलाई भावार्थ भन्ने, छन्दको नाम अन्दाजले लेख्ने र प्रतीकलाई स्थिर अर्थमा सीमित गर्ने।