व्याकरण (Grammar): कारक, समास, सन्धि र वाच्य
व्याकरण खण्डमा शब्दको शुद्ध रूप, पदवर्ग, कारक-विभक्ति, समास, सन्धि, काल, वाच्य, लिङ्ग-वचन-पुरुष र वाक्य-संरचना जाँचिन्छ। यहाँ परिभाषा मात्र होइन, वाक्यमा प्रयोग गरेर देखाउनुपर्छ।
मुख्य बुँदा
- वर्णविन्यास: ह्रस्व-दीर्घ, शिरबिन्दु, हलन्त र संयुक्ताक्षरको शुद्धता; ‘गर्नुहुन्छ’ जस्ता आदरार्थी रूपमा वचन-पुरुष मिलाउनुहोस्।
- पदवर्ग: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया, क्रियाविशेषण, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक।
- कारक: कर्ता (ले), कर्म (लाई), करण (ले/द्वारा), सम्प्रदान (लाई), अपादान (बाट), सम्बन्ध (को), अधिकरण (मा), सम्बोधन (हे/ए)।
- समास: तत्पुरुष (राजकुमार), कर्मधारय (महात्मा), द्वन्द्व (आमाबाबु), बहुव्रीहि (चतुर्भुज), अव्ययीभाव (प्रतिदिन)।
- सन्धि: विद्या + आलय = विद्यालय (दीर्घ); नर + इन्द्र = नरेन्द्र (गुण) - स्वर सन्धिका भेद।
- वाच्य: कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य, भाववाच्य; परिवर्तन गर्दा कर्ता, कर्म र क्रियाको रूप मिलाउनुहोस्।
काम गरिएको उदाहरण
‘रामले भात खायो’ मा ‘रामले’ कर्ता कारक हो; ‘ले’ कर्ता विभक्ति हो। ‘रामलाई बोलाउ’ मा ‘रामलाई’ कर्म कारक; ‘लाई’ कर्म विभक्ति। तर ‘छुरीले काट्यो’ मा ‘छुरीले’ करण कारक हुन्छ, किनकि काट्ने साधन हो। विभक्ति एउटै ‘ले’ भए पनि क्रियासँगको भूमिकाले कारक फरक पार्छ।
अंक गुमाउने पासा
कारक र विभक्ति एउटै ठान्ने, समासको नाम मात्र लेख्ने, सन्धि गलत गर्ने, वाच्य परिवर्तनमा कर्ता हराउने, र ‘ले’ देख्नेबित्तिकै सधैँ कर्ता भन्ने।