साहित्यको इतिहास (History and Trends): काल, धारा र स्रष्टा
साहित्यको इतिहास खण्डमा कालविभाजन, प्रमुख प्रवृत्ति, प्रतिनिधि स्रष्टा, कृतिको योगदान र एउटा आन्दोलनले अर्कोलाई कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने जाँचिन्छ। कालका सीमा इतिहासकारअनुसार फरक पर्न सक्छन्, त्यसैले प्रवृत्ति र योगदानलाई प्राथमिकता दिनुहोस्।
जान्नुपर्ने धारा
- आदिकाल: भानुभक्त अघिको धार्मिक, लोककथा र अनुवादमुखी साहित्य; मौखिक परम्पराको प्रभाव।
- भानुभक्त आचार्य: आदिकवि; रामायणको नेपाली भाषामा भावानुवाद र सरल भाषाको प्रयोग।
- मोतीराम भट्ट: आधुनिक नेपाली साहित्यको सेतु; जीवनी, गजल र भानुभक्तको योगदानको प्रचार।
- स्वच्छन्दतावाद: व्यक्तिगत भावना, प्रकृति-चित्रण, कल्पना र लयलाई प्रधान मान्ने धारा; लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र लेखनाथ पौड्याल यसका प्रतिनिधि।
- प्रगतिवाद: सामाजिक शोषण, वर्गचेतना र परिवर्तनको सङ्कल्प; प्रयोगवाद: नयाँ भाषिक प्रयोग, प्रतीक र मनोविश्लेषण।
काम गरिएको उदाहरण
कुनै रचनामा प्रकृतिको सुन्दर चित्रण र व्यक्तिगत भावुकता प्रधान छ भने त्यसलाई स्वच्छन्दतावादी प्रवृत्ति भन्न सकिन्छ; यदि शोषित वर्गको जीवन र सामाजिक परिवर्तनको सङ्कल्प देखिन्छ भने प्रगतिवादी। प्रवृत्ति निर्धारण गर्दा एउटा लक्षणले मात्र नपुग्ने हुँदा विषय, भाषा र दृष्टिकोण तीनै हेर्नुपर्छ।
अंक गुमाउने पासा
स्रष्टाको नाम र काल गलत मिलाउने, प्रवृत्ति र विधा (कथा/नाटक) एउटै ठान्ने, एउटै लेखकलाई एउटै धारामा बाँध्ने र कृतिको नाम नलेख्ने।