कविता (Kavita)
कविता खण्डले निर्धारित कविताहरूको मूल भाव, रस, अलङ्कार, छन्द, वक्रोक्ति, प्रतीक र कविको दृष्टिकोण जाँच्छ। प्रश्न प्रायः 'मूल भाव लेख्नुहोस्', 'अलङ्कार पहिचान गर्नुहोस्', 'पङ्क्तिको सन्दर्भ-व्याख्या', 'कविको सन्देश' र 'शीर्षकको औचित्य' वरिपरि घुम्छ।
पढ्ने रणनीति
- कविता ठूलो स्वरले पढ्नुहोस्; लय, यति र दोहोरिने ध्वनिले छन्द र बनोटको सङ्केत दिन्छ।
- वक्ता को हो? कवि आफैँ, कुनै पात्र वा प्रतीक? वक्ताको मनोदशा कविताभर कसरी बदलिन्छ?
- शाब्दिक अर्थ छोडेर बिम्ब, प्रतीक र विरोधाभास खोज्नुहोस्; कविताको 'टर्न' (मोड) कहाँ आउँछ पहिचान गर्नुहोस्।
अलङ्कार र रस
उपमा (जस्तै, झैँ), रूपक (अभेद आरोप), अनुप्रास (व्यञ्जन दोहोरिनु), यमक (एउटै शब्द फरक अर्थमा दोहोरिनु), उत्प्रेक्षा (मानौँ, जनु), अतिशयोक्ति (बढाइचढाइ) - यी पहिचान गर्दा लक्षण र उदाहरण दुवै लेख्नुहोस्। रस निर्धारण गर्दा स्थायी भाव (करुणा, वीर, शृङ्गार) र कविताको समग्र प्रभाव हेर्नुहोस्।
काम गरिएको उदाहरण
प्रश्न: 'कविताको मूल भाव ४ अंकमा लेख्नुहोस्।' तर्क: शीर्षकको सङ्केत → केन्द्रीय पङ्क्ति (वा दोहोरिने पङ्क्ति) → दुई प्रतीक/बिम्ब → कविको निष्कर्ष। उदाहरणार्थ, देशप्रेमको कवितामा 'माटो' र 'सिमाना' प्रतीक भए तिनको अर्थ खोलेर मूल भावमा जोड्नुहोस्; पङ्क्ति-दर-पङ्क्ति अनुवाद लेख्नु मूल भाव होइन।
अंक कटाउने पासो
शब्दशः भावार्थ लेखेर विषयवस्तु नटिप्नु; उपमालाई रूपक भन्नु; छन्द नाम थाहा नभए पनि अनुमान गरेर लेख्नु; कविको जीवनी घुसाएर प्रश्नको केन्द्र बेवास्ता गर्नु; 'कवि भन्छन्' भन्दा वक्ता पात्र हुँदा गलत आरोपण गर्नु।
मूल भाव लेख्दा 'यस कविताले ... भन्ने सन्देश दिन्छ' भनी एक वाक्यमा बीज राख्नुहोस्, त्यसपछि दुई-तीन वाक्यमा प्रमाण दिनुहोस्।