नाटक र एकाङ्की (Natak)
नाटक र एकाङ्की खण्डले निर्धारित नाट्य पाठको कथावस्तु, पात्र-चरित्र, संवाद, द्वन्द्व, नाटकीय विडम्बना, दृश्य-योजना र सामाजिक सन्देश जाँच्छ। एकाङ्कीमा एउटै अङ्क, सीमित पात्र र एकै दृश्य हुन्छ; त्यसैले द्वन्द्व छिटो उठ्ने र टुङ्गिने अपेक्षा गरिन्छ।
पढ्ने रणनीति
- अङ्क र दृश्यअनुसार घटना-रेखा बनाउनुहोस्: उद्घाटन, उत्कर्ष, चरमोत्कर्ष, समाधान।
- हरेक पात्रको उद्देश्य के हो? उसलाई केले रोक्छ? द्वन्द्व मानिस-मानिस, मानिस-समाज वा मानिस-आफैँ कुन हो?
- कोष्ठकमा दिइएको मञ्च-निर्देशन (stage direction) पढ्नुहोस्; स्वर, हिँडाइ र मौनताले पात्रको मनस्थिति बताउँछ।
- संवादको भाषिक शैली हेर्नुहोस्: कुन पात्र कस्तो बोल्छ, त्यसले उसको वर्ग, शिक्षा र स्वभावको सङ्केत दिन्छ।
काम गरिएको उदाहरण
प्रश्न: 'कुनै एक पात्रको चरित्रचित्रण गर्नुहोस्' (५ अंक)। तर्क: पहिचान (भूमिका, सम्बन्ध) → दुई कार्य वा संवाद जसले स्वभाव देखाउँछ → नाटकको द्वन्द्वमा उसको योगदान → नाटकको सन्देशसँग उसको सम्बन्ध। प्रत्येक गुणका लागि छुट्टै प्रमाण दिनुहोस्; 'उनी राम्रो मान्छे थिए' जस्ता सामान्य वाक्यले अंक दिँदैन।
अंक कटाउने पासो
नाटकको कथा जस्ताको तस्तै सुनाउनु; मञ्च-निर्देशन बेवास्ता गर्नु; पात्रको भनाइलाई नाटकारको विचार मान्नु; आजको नैतिकताले पुरानो पात्रलाई अन्यायपूर्ण ढङ्गले मूल्याङ्कन गर्नु; दृश्य परिवर्तनको सङ्केत नचिन्नु; संवाद उद्धृत गर्दा सन्दर्भ नदिनु।
नाटकीय विडम्बना (dramatic irony) पहिचान गर्दा 'पात्रलाई थाहा छैन, दर्शकलाई थाहा छ' भन्ने आधारमा दुई घटना जोड्नुहोस्।