Радио берүүдөгү үндүү тыбыштардын үндешүүсү
«Ала-Тоо FM» коомдук радиосу 15-мартта эртең мененки 7 мүнөттүк программаны даярдап жатат. Программанын аталышы «Эне тил - элдин казынасы». Алып баруучу Айгеримдин текстинде «күн», «тоо», «жүрөк», «сүйлөө», «мектеп», «окуучу», «балдар», «көпчүлүк», «бийик», «келген» деген сөздөр бар. Репетицияда ал «күндөр» дегенди «күндар», «тоолор» дегенди «тоолар», «жүрөгү» дегенди «жүрөги» деп айткан; «окуучу» жана «бийик» сөздөрүндө басымды биринчи муунга койгон. Редактор программанын стандарттык адабий тилге ылайык болушун талап кылат, анткени аны 12-16 жаштагы окуучулар угат. Мектептеги кыргыз тили мугалими консультант болуп, ар бир сөздүн адабий нормасын текшерип жатат. Бирок убакыт аз, ошондуктан эң көп угуучуга таасир этүүчү каталарды тандаш керек. Студияда 30 секунддук «Туура айтуу» блогу бар: анда үч мисал гана көрсөтүүгө болот. Айгеримге кайсы үч оңдоп-түзөтүүнү тандоону жана эмне үчүн калгандарын азырынча калтырууга болорун чечүү керек.
1. Айгеримдин «күндар», «тоолар», «жүрөги» деген айтылыштарын адабий нормага салыштырып, кайсынысы кайсы үндүү үндешүү мыйзамын бузат? Ар бир оңдолгон форманы жаз.
Read the worked answer
- «күндар» → «күндөр». «Күн» сөзүнүн акыркы үндүүсү «ү» - тил алды, эринчил үндүү. Көптүк мучосунун тил алды варианты «-дөр» болушу керек; «-дар» тил арка үндүүлөргө таандык. Демек, бул жерде тилдик (палаталдык) үндешүү бузулган.
- «тоолар» → «тоолор». «Тоо» сөзүнүн акыркы үндүүсү «о» - тил арка, эринчил. Көптүк мучосу «-лор» болуп, эринчилдикке ылайыкташат. «-лар» менен айтуу эринчил үндешүүнү бузат.
- «жүрөги» → «жүрөгү». «Жүрөк» сөзүнүн акыркы үндүүсү «ө»; 3-жак ээлик мучосу «-ү» болушу керек. «-и» эринчил үндешүүнү бузат. Ошондой эле «к» үнсүзү ээлик мучосунун алдында «г» болуп өзгөрөт: жүрөк → жүрөгү. Бул формада үндүү үндешүү жана үнсүз алмашуу эки башка кубулуш экенин ажыратуу маанилүү.
2. «Окуучу» жана «бийик» сөздөрүндөгү муундарды бөлүп, басымдын ордун негизде. Эмне үчүн биринчи муунга басым коюу нормага туура келбейт?
Read the worked answer
«Окуучу» - о-куу-чу, үч муун; «бийик» - би-йик, эки муун. Кыргыз адабий тилинде басым көбүнчө сөздүн акыркы муунуна түшөт: окуучу́, бийи́к. Биринчи муунга басым коюу сөздүн табигый ыргагын бузат жана радио үчүн жасалма, кээде диалектилик угулат. Бирок басым кыргыз тилинде маани айырмалоочу касиетке ээ эмес, ошондуктан аны «ката» деп эмес, «нормадан четтөө» деп баалоо тагыраак. Программада эң негизгиси - үндүү тыбыштардын үндешүүсүн сактоо, анткени ал угуучуга дароо байкалат.
3. 30 секунддук блокко киргизүү үчүн эң маанилүү үч оңдоп-түзөтүүнү тандап, тандооңуздун себебин жаз. Калган каталарды эмне үчүн кийинки программага калтырса болот?
Read the worked answer
Блокко «күндөр», «тоолор», «жүрөгү» деген үч форманы алуу сунушталат. Себеби булар күнүмдүк сүйлөөдө тез-тез кездешет жана үндүү үндешүүнүн эки түрүн (тилдик жана эринчилдик) көрсөтөт. «Жүрөгү» формасында үнсүз алмашуу да бар, ошондуктан ал окуучуга эң пайдалуу мисал. Ал эми «окуучу» жана «бийик» сөздөрүндөгү басымды оңдоо кийинки чыгарылышка калтырса болот: басым радио аркылуу айтылганда үндүү үндешүүгө караганда аз байкалат жана 30 секундда үч мисалдан ашык берүү программанын темпин бузат.