ORT Kyrgyz State Language common mistakes
ORT Kyrgyz State Language · Understand the traps and how to avoid them.
Башка тилден кирген сөздөрдө жана ысымдарда басымды орусча айтылышка жараша туура эмес коюу; көбүнчө акыркы муунга түшүүчү басымды экинчи же үчүнчү муунга жылдыруу.
Кош тилдүүлүк жана орус тилинен которуу адаттары басымдын ордун сездирбей өзгөртөт; ар бир сөздүн басым профилин жаттоо аздыгы.
What to do instead
Жаңы сөздү сөздүктөн басымы менен каттап, кыргызча акыркы муунга түшүү тенденциясын негиз кылуу; терминдерди жана ысымдарды үн жазуу менен текшерүү.
Фразеологизмдерди сөзмө-сөз которуп, контекстте туура эмес мааниде колдонуу; мисалы, «көзү ачылды» дегенди «көзү ачылды» деп түзмө-түз түшүнүп, «тажрыйбалуу болду» деген маанини бербей калуу.
Фразеологизмдерди бүтүн бирдик катары эмес, өзүнчө сөздөрдүн суммасы катары кабылдоо; окуу тексттериндеги туруктуу айтылыштардын аздыгы.
What to do instead
Ар бир фразеологизмди бир маани жана бир контексттик сүйлөм менен жаттоо; синонимдик катар түзүп, сөзмө-сөз которууга тыюу салуу.
Сөз жасоочу мүчөлөрдүн варианттарын үндөштүк жана үн тана ассимиляциясы боюнча туура эмес тандап жазуу; мисалы, «балыкчы» ордуна «балыкчи», «тоолук» ордуна «тоолык» деп жазуу.
Мүчөлөрдүн -чы/-чи, -лык/-лик сыяктуу варианттарын эреже катары эмес, угууга таянып тандоо; ассимиляциянын жазууга тийгизген таасирин эсепке албоо.
What to do instead
Үндөштүк таблицасын (арткы/алдыңкы, эриндик/эринсиз) жана үн тана ассимиляциясын көнүгүү менен бышыктоо; ар бир жаңы сөздү уяңча жазып, мүчө вариантын текшерүү.
Табыш жөндөмөсүнүн ордуна ээлик жөндөмөсүнүн мүчөсүн колдонуп, түз толуктоочту туура эмес белгилөө; мисалы, «Мен китепти окудум» ордуна «Мен китептин окудум» деп жазуу.
Жөндөмөлөрдүн милдеттеринин айкалышып кетиши жана орус тилиндеги «читаю книгу» үлгүсүнүн таасири; суроо текшерүүсүн колдонбоо.
What to do instead
Ар бир жөндөмөнү суроо менен текшерүү: кимди? эмнени? - табыш; кимдин? эмненики? - ээлик. Үнсүз жана үндүү менен бүткөн негиздер боюнча парадигманы жаттоо.
Сандан кийин атты көптүк түрдө колдонуп жазуу; мисалы, «беш китептер», «үч үйлөр» деп айтуу же жазуу.
Орус тилиндеги «пять книг» сыяктуу көптүк колдонуу адатынын таасири жана көптүк мүчөсүн артык колдонуу тенденциясы.
What to do instead
Эрежени бышыктоо: сандан кийин ат жекеликте турат - «беш китеп», «үч үй». Көптүк мүчөсү лексикалашкан учурларда гана сакталарын мисал менен көрсөтүү.
Баяндоочтун жак жана сан боюнча жакталышында жекелик форманы көптүк мааниде калтырып кетүү; мисалы, «Биз мектепке барды» ордуна «Биз мектепке бардык» деп жазуу керек.
Жактык мүчөлөрдү автоматтык түрдө кыскартуу жана сүйлөө тилиндеги редукцияны жазууга көчүрүү; жакталыш таблицасын толук эстебөө.
What to do instead
Жактык мүчөлөрдүн таблицасын (мен бардым, биз бардык, сиз бардыңыз, силер бардыңар) күнүмдүк көнүгүү менен бышыктоо; сүйлөмдүн ээси менен баяндоочун жупташтырып текшерүү.
Сүйлөмдүн сөз тартибин бузуу, айрыкча аныктоочту аныкталгычтан кийин же этишти сүйлөмдүн ортосуна коюу; мисалы, «китеп кызыл» же «мен көрдүм кызыл китепти» деп түзүү.
Орус тилинен которууда сөз тартибинин эркиндиги жөнүндөгү туура эмес түшүнүк; кыргызча аныктооч + аныкталгыч, ээ + толуктооч + баяндооч тартибин автоматташтырбоо.
What to do instead
Сөз айкашынын жана жөнөкөй сүйлөмдүн тартибин схема менен көрсөтүп, орусчадан кыргызчага которуу көнүгүүлөрүндө ар дайым баяндоочту акыркы орунга коюу.
Ң тамгасын н менен алмаштырып жазуу; мисалы, «жаңы» ордуна «жаны», «таңкы» ордуна «танкы» деп жазып, маанини өзгөртүү.
Клавиатурада ң тамгасынын жоктугу же ылдам жазууда көзөмөлдүн начардыгы; угуу менен жазууда ң жана н фонемаларынын айырмасын сезбөө.
What to do instead
Ң жана н камтылган минималдык жуптарды диктант кылып жазуу (жаңы-жаны, таң-тан); жазуудан кийин текстти тамга боюнча текшерүү адатты калыптандыруу.
Түз сөздү жана цитатаны белгилөөдө тыныш белгилерин түшүрүп кетүү же туура эмес коюу; мисалы, «Ал эртең келем деди» деп тырмакчасыз жана сызыкчасыз жазуу.
Түз сөздүн тыныш белгилеринин схемасын эстебөө жана көркөм тексттен расмий текстке көчүүдө көңүл бурбоо.
What to do instead
Түз сөздүн негизги схемаларын жаттоо: «Ээ: «Түз сөз», - деди». Ар бир диктантта тырмакча, кош чекит жана сызыкчаны өзүнчө текшерүү.
Расмий же илимий текстте оозеки-сүйлөшүү лексикасын жана диалектилик сөздөрдү колдонуу; мисалы, расмий катта «иш бүттү» деп жазып, «иш аткарылды» деген стилдик туура вариантын таштап кетүү.
Активдүү сөз байлыгынын чектелүү болушу жана орус тилинен сөзмө-сөз которуу адаттары; функционалдык стилдердин талаптарын эске албоо.
What to do instead
Ар бир текстти жазуудан мурун стилин аныктоо (расмий, илимий, публицистикалык, көркөм, оозеки); стилдик катарларды түзүп, расмий текстте нейтралдуу же китептистик вариантды тандоо көнүгүүсүн жүргүзүү.