ORT Kyrgyz State Language flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Үндүү тыбыштар

Кыргыз тилинде 8 негизги үндүү тыбыш бар: а, э, и, о, ө, у, ү, ы. Алар муунду түзүп, үнсүздөр менен айкалышып, сөздүн үндүүлүк курамын аныктайт.

Үндешүү

Кыргыз тилиндеги үндүүлөрдүн эриш-эриндик жана тил алды-тил арты белгилерине жараша мүчөнүн вариантын тандоо кубулушу; мисалы, бала-лар, эне-лер, көл-дөр.

Муун

Сөздүн бир үндүү тыбыштын айланасында түзүлгөн айтылыш бөлүгү; кыргыз тилинде муун үндүүгө негизделет жана сөздө канча үндүү болсо, ошончо муун болот.

Басым

Кыргыз сөздөрүндө басым көбүнчө акыркы муунга түшөт; мүчө уланганда басымдын орду өзгөрүшү мүмкүн, бирок бул көбүнчө сөздүн маанисин өзгөртпөйт.

Орфоэпия

Сөздөрдүн жана алардын формаларынын адабий тилдеги туура айтылышын белгилеген эрежелер жыйындысы; ал айтылыш менен жазуунун ортосундагы айырмаларды эске алат.

Синоним

Мааниси жагынан жакын, бирок айтылышы жана колдонулушу боюнча айырмаланган сөздөр; мисалы, чоң - зор - кеңири, бирок алардын стилистикалык өңү ар башка.

Антоним

Мааниси боюнча бири-бирине карама-каршы келген сөздөр; мисалы, ак - кара, бийик - төмөн, күндүз - түн; антонимдер көбүнчө бир сөз түркүмүндө кездешет.

Омоним

Айтылышы жана жазылышы бирдей, бирок маанилери башка сөздөр; мисалы, «көз» (дене мүчөсү) жана «көз» (ийненин көзү) сыяктуу маанилер контексттен ажыратылат.

Фразеологизм

Мааниси өзүнүн курамдык сөздөрүнүн маанилеринен түздөн-түз келип чыкпаган туруктуу сөз айкашы; мисалы, «колу ачык» - берешен, «тили узун» - көп сүйлөгөн.

Сөз жасоо

Жаңы сөздөрдү уңгуга мүчө улоо, кош сөз түзүү, маанини өзгөртүү же кыскартуу жолдору менен жаратуу; кыргыз тилинде мүчөлөө эң негизги ыкма болуп эсептелет.

Зат атооч

Заттын, нерсенин, кубулуштун атын билдирүүчү сөз түркүмү; ал жекелик жана көптүк санда, алты жөндөмөдө жана таандык мүчөлөр менен өзгөрө алат.

Жөндөмөлөр

Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар: атооч, илик, барыш, табыш, жатыш жана чыгыш. Ар бир жөндөмө зат атоочтун сүйлөмдөгү милдетин жана мамилесин көрсөтөт.

Этиштин чагы

Этиштин кыймыл-аракеттин убактысын билдирүүчү грамматикалык категориясы; кыргыз тилинде азыркы, өткөн жана келерки чак негизги болуп, алардын ичинде так жана белгисиз формалар бар.

Сын атооч

Заттын сынын, түсүн, көлөмүн, даамын жана башка белгисин билдирүүчү сөз түркүмү; ал аныкталган заттын алдында турат жана кээде даража формаларында колдонулат.

Ат атооч

Затты, белгини же санды атабастан, ага көрсөтүү, суроо, жактан белгилөө аркылуу катышкан сөз түркүмү; жак, өздүк, суроолуу, көрсөтмө жана башка топторго бөлүнөт.

Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү

Ээ жана баяндооч сүйлөмдүн грамматикалык негизин түзөт; ээ ким же эмне жөнүндө айтылып жатканын, баяндооч анын аракетин же абалын билдирет.

Сөз тартиби

Кыргыз тилинде сүйлөмдүн кадимки тартиби ээ - толуктооч - бышыктооч - баяндооч болуп саналат; башка тартип стилистикалык басым же контекст үчүн колдонулушу мүмкүн.

Татаал сүйлөм

Эки же андан көп предикативдик бөлүктөн турган сүйлөм; ал бириккен (тең укуктуу бөлүктөр) жана ээрчишкен (баш жана көз каранды бөлүктөр) болуп бөлүнөт.

Аныктооч

Заттын белгисин, сапатын, таандыгын же санын тактап көрсөтүүчү сүйлөм мүчөсү; ал көбүнчө аныкталган заттын алдында турат жана ага грамматикалык жактан баш ийет.

Кыргыз алфавити

Кыргыз жазуусунда 36 тамга колдонулат; алардын ичинде ң, ө, ү тамгалары кыргыз тилинин үндүүлүк жана үнсүздүк өзгөчөлүктөрүн так берүү үчүн киргизилген.

«Э» жана «е»

Кыргыз сөздөрүнүн башында көбүнчө «э» жазылат: эне, эрте; «е» тамгасы негизинен орус жана эл аралык сөздөрдө кездешет: Европа, егерь.

Мүчөнүн үндөшүүсү

Мүчөнүн -лар/-лер, -га/-ге сыяктуу варианттары уңгунун акыркы үндүүсүнүн эриш-эриндик жана тил алды-тил арты белгисине жараша тандалат: бала-лар, эне-лер, үй-гө.

Дефис

Кош сөздөрдү, кайталанмаларды жана кээ бир татаал аталыштарды бириктирүү үчүн колдонулуучу кыска сызыкча; мисалы, ата-эне, кызыл-жашыл, үй-бүлө.

Чоң тамга

Энчилүү аттардын, географиялык аталыштардын, мекеме жана уюм аттарынын, ошондой эле сүйлөм башындагы биринчи сөздүн башкы тамгасы чоң жазылат: Кыргызстан, Ысык-Көл.

Үтүр

Сүйлөмдүн бир тектүү мүчөлөрүн, киринди сөздөрдү, кайрылууларды жана татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүн бөлүү үчүн колдонулуучу тыныш белгиси; ал окуучуга синтаксистик түзүлүштү ажыратууга жардам берет.

Кош чекит

Жалпылоочу сөздөн кийин келген бир тектүү мүчөлөрдүн тизмесин, ошондой эле себеп-натыйжа мамилесин билдирген татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүн бөлүү үчүн коюлат.

Түз сөз

Башка адамдын сөзүн өзгөртпөй, так келтирип берүүчү синтаксистик курулуш; ал тырмакчага алынып, автордун сөзү менен тыныш белгилери аркылуу байланышат.

Тире

Ээ менен баяндоочтун ортосунда байламта жок болгондо, ошондой эле айкындоо, каршы коюу жана жалпылоо маанисинде колдонулуучу тыныш белгиси; ал кээде үтүрдүн ордун алмаштырат.

Функционалдык стиль

Тилдин белгилүү бир коммуникативдик чөйрөдө колдонулуучу варианты; илимий, расмий-иш, публицистикалык, көркөм жана оозеки-сүйлөө стилдери негизги болуп эсептелет.

Плеоназм

Мааниси бирдей же бири-бирин кайталаган сөздөрдүн ашыкча колдонулушу; мисалы, «бекерге текке» же «өзүнүн жеке пикири» деген айкалыштар стилдик ката болуп саналат.

Тавтология

Бир уңгулуу же бирдей маанидеги сөздөрдүн бир айкалышта кайталанышы; мисалы, «ишти иштөө» же «оюнду ойноо» сыяктуу курулуштар сүйлөөнүн табигый эмес угулушуна алып келет.

Стилистикалык норма

Адабий тилде сөздөрдү жана грамматикалык формаларды белгилүү стилге ылайык тандоо эрежеси; ал тактык, логикалуулук, тазалык жана экспрессивдүүлүк талаптары менен байланышат.