ORT Kyrgyz State Language cheat sheet

Кыргыз тилинде 8 негизги үндүү тыбыш бар: а, э, и, о, ө, у, ү, ы; алар муунду түзүп, сөздүн үндүүлүк курамын аныктайт.

Үндүүлөр тилдин катышына карай тил алды (э, и, ө, ү) жана тил арты (а, о, у, ы) болуп бөлүнөт; эриндин катышына карай эриш (о, ө, у, ү) жана эриш эмес (а, э, и, ы) болот.

Үндөшүү эрежеси боюнча мүчөнүн үндүүсү уңгунун акыркы үндүүсүнө жараша тандалат: бала-лар, эне-лер, көл-дөр, окуу-лар.

Мүчөнүн баштапкы үнсүзү уңгунун акыркы үнсүзүнө ылайыкташат: мектеп-ке, таш-ка, үй-гө; -ка/-ке варианттары тыбышсыздардан кийин келет.

Сөз акырындагы жана муун чегиндеги үнсүздөрдүн айтылышы жазууга дал келбеши мүмкүн; орфоэпияда адабий айтылыш нормасы негизги өлчөм болот.

Кыргыз сөздөрүндө басым көбүнчө акыркы муунга түшөт: бала́, балала́р, мекте́п; мүчө уланганда басымдын орду сөздүн формасына жараша жылышы мүмкүн.

Муун сөздөгү үндүү тыбыштардын санына тете; кыргыз тилинде муундун негизи үндүү, ал эми муун башында жана аягында үнсүздөр келиши мүмкүн.

Орфоэпиялык нормага ылайык сөз аралыгында үндүүлөрдүн түшүп калышы, үнсүздөрдүн ассимиляциясы жана акыркы тыбыштын угулушу адабий айтылышта эске алынат.

Сөздүн лексикалык мааниси - анын белгилүү бир нерсени, кубулушту же түшүнүктү билдириши; бир сөздүн бир нече мааниде колдонулушу полисемияны түзөт.

Синонимдер маанилери жакын, бирок стилдик жана эмоционалдык боёгу боюнча айырмаланат: чоң - зор - кең; антонимдер карама-каршы маанини билдирет: ак - кара.

Омонимдер айтылышы жана жазылышы бирдей, маанилери башка сөздөр; аларды контекст же сүйлөмдөгү айкалыш ажыратат.

Фразеологизм - курамы туруктуу, мааниси бүтүндөй каймана болгон сөз айкашы; «колу ачык», «көзү ачык», «тили узун» сыяктуулар маанини сөзмө-сөз эмес, образдуу берет.

Кыргыз тилинде сөз жасоонун негизги ыкмасы - мүчөлөө: -чы/-чи (адис), -лык/-лик (абстракттуу зат), -сыз/-сиз (жоктук), -луу/-лүү (ээлик), -ла/-ле (этиш жасоо).

Кош сөз жасоо эки уңгуну бириктирүү аркылуу жаңы маани түзөт: темир жол, ак кайың, кол кап; кээ бир кош сөздөр дефис аркылуу жазылат: ата-эне, үй-бүлө.

Лексикалык катмарлар: жалпы элдик сөздөр, диалектизмдер, профессионализмдер, терминдер, архаизмдер жана неологизмдер; адабий тилдин нормасында жалпы элдик жана терминдүү лексика артыкчылыкка ээ.

Сөздүн мааниси жана колдонулушу контекстке көз каранды; бир сөздүн түз жана каймана мааниде колдонулушу метафора, метонимия жана салыштыруу сыяктуу кубулуштарга негиз болот.

Кыргыз тили агглютинативдүү: грамматикалык маанилер сөз уңгусуна мүчөлөрдү удаалаш улоо аркылуу туюнтулат; ар бир мүчөнүн өзүнүн үндөшүү варианты бар.

Негизги сөз түркүмдөрү: зат атооч, сын атооч, сан атооч, ат атооч, этиш, тактооч, байламта, бөлүкчө жана үндөш сөздөр; алардын ар биринин грамматикалык белгилери бар.

Зат атооч жекелик жана көптүк санда, алты жөндөмөдө жана таандык мүчөлөр менен өзгөрөт; көптүк мүчөсү -лар/-лер/-лор/-лөр жана үндөшүү варианттарында келет.

Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар: атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш; жөндөмө мүчөлөрү зат атоочтун сүйлөмдөгү мамилесин көрсөтөт.

Этиштин грамматикалык категориялары: чак, жак, сан, мамиле жана мөлчөр; чак азыркы, өткөн жана келерки болуп бөлүнүп, жак-сан мүчөлөрү аркылуу жарашат.

Сын атооч заттын белгисин билдирет жана аныкталган заттын алдында турат; салыштыруу мааниси кээде -ыраак/-ирээк же «эң» сөзү аркылуу аналитикалык жол менен туюнтулат.

Сан атооч санды, санын же катарды билдирет; ат атооч жак, өздүк, суроолуу, көрсөтмө, белгисиз жана жалпылоочу топторго бөлүнөт.

Тактооч кыймылдын, белгинин же абалдын сын-сыпатын, убактысын, ордун жана өлчөмүн тактайт; байламта менен бөлүкчө сүйлөмдө байланыштыруу жана маанилик өң берүү милдетин аткарат.

Сөз айкашы баш жана көз каранды сөздөн турат; байланыш ыкмалары: жарашуу, башкаруу жана ээрчишүү.

Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү - ээ жана баяндооч; ээ ким? эмне? деген суроолорго жооп берет, баяндооч ээнин аракетин, абалын же белгисин билдирет.

Экинчи даражалагы мүчөлөр: толуктооч (кимди? эмнени? кимге?), аныктооч (кандай? кайсы?), бышыктооч (качан? кайда? кантип? канча?).

Кыргыз сүйлөмүндө кадимки сөз тартиби: ээ - толуктооч - бышыктооч - баяндооч; баяндооч сүйлөмдүн акырында турат.

Баяндооч жөнөкөй же татаал, атоочтук же этиштик болушу мүмкүн; ээ менен баяндооч жак жана сан боюнча жарашат.

Сүйлөм максатына карай билдирүү, суроо, буйрук жана каалоо сүйлөмдөрү болуп бөлүнөт; интонация жана атайын сөздөр алардын маанисин тактайт.

Татаал сүйлөм эки же андан көп предикативдик бөлүктөн турат; ал бириккен (тең укуктуу бөлүктөр) жана ээрчишкен (баш жана көз каранды бөлүктөр) болуп бөлүнөт.

Түз жана кыйыр сөз сүйлөмдүн өзгөчө түрлөрү; түз сөз башка адамдын сөзүн так келтирсе, кыйыр сөз анын маанисин баяндооч аркылуу берет.

Кыргыз алфавити 36 тамгадан турат; алардын ичинде ң, ө, ү кыргыз тилинин үндүүлүк жана үнсүздүк өзгөчөлүктөрүн так берүү үчүн колдонулат.

Сөз башында «э» жазылат: эне, эрте, эл; «е» тамгасы негизинен орус жана эл аралык сөздөрдө кездешет: Европа, егерь, рейд.

Мүчөлөрдүн жазылышы үндөшүүгө байланыштуу: бала-лар, эне-лер, көл-дөр; -га/-ге/-го/-гө жана -ка/-ке/-ко/-кө варианттары уңгунун акыркы тыбышына жараша тандалат.

Кош сөздөр жана кайталанмалар дефис аркылуу жазылат: ата-эне, үй-бүлө, кызыл-жашыл, жол-жол; бирок биригип кеткен кош сөздөр бөлөк жазылышы мүмкүн: темир жол.

Сандар негизинен бөлөк жазылат: он бир, жыйырма эки, үч жүз отуз; татаал сандардын компоненттери өз алдынча сөз катары сакталат.

Чоң тамга энчилүү аттарда, географиялык аталыштарда, мекеме жана уюм аттарында колдонулат: Кыргыз Республикасы, Ысык-Көл, Бишкек шаары.

Ң тыбышы сөз башында келбейт; ал сөздүн ортосунда жана акырында жазылат: таң, жаңы, оң.

Кыскарган сөздөр жана аббревиатуралар баш тамгалар менен же бириктирилип жазылат: КР, БУУ, КМШ; расмий документтерде алардын толук аталышы берилет.

Үтүр бир тектүү мүчөлөрдүн, киринди сөздөрдүн, кайрылуулардын жана татаал сүйлөм бөлүктөрүнүн ортосунда коюлат.

Жалпылоочу сөздөн кийин келген бир тектүү мүчөлөрдүн тизмесинин алдында кош чекит, ал эми тизмеден кийин жалпылоочу сөз келсе, тире коюлат.

Ээ менен баяндоочтун ортосунда байламта жок болгондо жана баяндооч атоочтук формада келсе, тире коюлат: Мектеп - билим ордосу.

Киринди сөздөр жана киринди сүйлөмдөр үтүр же кашаа менен бөлүнөт: Балким, ал келет; Ал (менин оюмча) келет.

Түз сөз тырмакчага алынат; автордун сөзү түз сөздөн кийин келсе, тырмакчадан кийин үтүр жана тире коюлат: «Мен барам», - деди ал.

Суроо сүйлөмүнүн аягында суроо белгиси, күчөтүлгөн эмоцияда үндөө белгиси, ал эми сүйлөм толук бүтпөсө, көп чекит коюлат.

Татаал сүйлөмдүн тең укуктуу бөлүктөрүнүн ортосунда маанилик байланышка жараша үтүр, чекит, кош чекит же тире колдонулат.

Кайрылуу сүйлөмдүн башында, ортосунда же аягында келип, үтүр менен бөлүнөт: Айгүл, сен кел; Сен, Айгүл, кел.

Функционалдык стилдер: илимий, расмий-иш, публицистикалык, көркөм жана оозеки-сүйлөө; ар биринин лексикалык жана синтаксистик өзгөчөлүктөрү бар.

Илимий стиль тактык, логикалык ырааттуулук, терминдердин бир мааниде колдонулушу менен мүнөздөлөт.

Расмий-иш стили стандарттык айкалыштарга, так жана бир маанилүү туюнтууга, эмоционалдык нейтралдуулукка негизделет.

Публицистикалык стиль коомдук маселелерди жарыялоодо таасир берүү, баалоо жана экспрессия каражаттарын колдонот.

Көркөм стиль образдуулукту, эпитет, метафора, салыштыруу жана стилдик фигураларды кеңири пайдаланат.

Сүйлөө маданиятынын коммуникативдик сапаттары: тууралык, тактык, логикалуулук, тазалык, байлык жана экспрессивдүүлүк.

Плеоназм - маанилеш сөздөрдүн ашыкча колдонулушу; тавтология - бир уңгулуу сөздөрдүн кайталанышы; экөө тең стилдик ката катары бааланат.

Грамматикалык каталарга жөндөмө мүчөлөрүн туура эмес колдонуу, башкарууну бузуу, ээ менен баяндоочтун жарашуусундагы каталар жана сөз тартибин бузуу кирет.