ORT Kyrgyz State Language key terms

Тилде маани айырмалоочу кызмат аткарган, бирок өзү мааниге ээ болбогон эң кичине тыбыш бирдиги. Мисалы, «бар» жана «жар» деген сөздөрдү бири-биринен «б» жана «ж» фонемалары айырмалайт; ар бир фонема сүйлөөдө өзүнүн варианттарында учурайт.

Өпкөдөн чыккан аба кеңейип, ооз көңдөйүндө тоскоолдукка учурабастан жасалган тыбыш. Кыргыз тилинде үндүүлөр тилдин жана эриндин катышына карай бөлүнөт; алар муундун негизин түзүп, сөздөгү үндөшүүнү аныктайт.

Аба агымы ооз көңдөйүндө тоскоолдукка учурап жасалган тыбыш. Үнсүздөр үн жана шыбыштын катышы боюнча, жасалуучу орду жана ыкмасы боюнча бөлүнөт; алар көбүнчө жалгыз өзү муун түзө албайт, үндүү менен айкалышат.

Сөздү айтканда бир дем менен айтылуучу, үндүү тыбыштын негизинде түзүлгөн бөлүк. Кыргыз тилинде муун үндүүгө таянып түзүлөт; муундун саны сөздү туура муунга бөлүүгө жана сүйлөмдү интонациялык жактан бөлүүгө таасир этет.

Сөз ичиндеги же сүйлөмдөгү бир муундун башкаларга караганда күчтүүрөөк жана ачыгыраак айтылышы. Кыргыз тилинде басым көбүнчө акыркы муунга түшөт, бирок мүчө уланганда орду өзгөрүшү мүмкүн; туура басым сөздүн маанисин сактайт.

Бир сөздүн ичиндеги үндүүлөрдүн катуу-жумшактыгы жана эриндик-эринсиздиги боюнча бири-бирине ылайыкташуусу. Кыргыз тилинде уңгуга улануучу мүчөнүн үндүүсү уңгунун акыркы үндүүсүнө жараша тандалат; бул эреже сөз жасоодо да, жазууда да милдеттүү.

Сөздөрдүн жана алардын формаларынын адабий тилдеги туура айтылышын белгилеген эрежелердин жыйындысы. Орфоэпия жазууга эмес, айтылышка таянат; айрым сөздөр жазылышынан башкача айтылат, ошондуктан адабий ченемди билүү талап кылынат.

Мааниси боюнча жакын же бирдей, бирок айтылышы жана колдонулушу ар башка болгон сөздөр. Синонимдер ойду тактайт жана кайталоодон сактайт; алардын маанилик жана стилдик айырмаларын билүү туура сөз тандоого жардам берет.

Мааниси боюнча карама-каршы келген сөздөр, мисалы, «бийик» жана «жапыз». Антонимдер көбүнчө сапат, өлчөм жана багыт билдирген сөздөрдөн кездешет; аларды сүйлөмдө салыштыруу жана карама-каршылыкты көрсөтүү үчүн колдонушат.

Айтылышы жана жазылышы бирдей, бирок мааниси башка болгон сөздөр, мисалы, «кара» (түс) жана «кара» (кароо этиши). Омонимдерди көп маанилүү сөздөрдөн айырмалоо керек, анткени алардын маанилери бири-бирине байланышпайт.

Бир сөздүн бири-бирине байланыштуу бир нече мааниде колдонулушу. Мисалы, «баш» сөзү дененин бөлүгүн да, иштин башталышын да, сөздүн башын да билдирет; кайсы мааниде экени контекстен ажыратылат.

Туруктуу курамга ээ, каймана маанидеги сөз айкашы, мисалы, «көзү ачык». Фразеологизмдин курамындагы сөздөрдү өзүм билемдик менен алмаштырууга болбойт; ал сүйлөөнү көркөмдөп, ойду кыска жана образдуу жеткирет.

Мүчөлөргө ажырабаган, сөздүн негизги маанисин билдирүүчү бөлүгү. Уңгуга сөз жасоочу жана сөз өзгөртүүчү мүчөлөр уланып, жаңы сөздөр же формалар пайда болот; уңгуну туура табуу сөздүн түзүлүшүн түшүнүүгө жардам берет.

Уңгуга же негизге уланып, жаңы сөз жараткан же сөздүн грамматикалык формасын өзгөрткөн бөлүк. Сөз жасоочу мүчө жаңы маани кошот, сөз өзгөртүүчү мүчө болсо жөндөмө, сан, чак сыяктуу грамматикалык маанилерди билдирет.

Маанилик, морфологиялык жана синтаксистик белгилери боюнча биригип, тилдеги сөздөрдү бөлүүчү топтор. Кыргыз тилинде зат атооч, этиш, сын атооч, сан атооч, ат атооч, тактооч, элестетүүчү сөздөр жана башкалар өзүнчө сөз түркүмдөрүн түзөт.

Заттын, нерсенин жана кубулуштун атын билдирүүчү сөз түркүмү. Ал сан, жөндөмө жана таандык категориялары боюнча өзгөрөт; сүйлөмдө ээ, толуктооч, аныктооч жана башка мүчөлөрдүн милдетин аткара алат.

Кыймылды, аракетти, абалды же процессти билдирүүчү сөз түркүмү. Этиш чак, жак, мамиле жана башка категориялар боюнча өзгөрөт; сүйлөмдө көбүнчө баяндоочтун милдетин аткарат жана сүйлөмгө кыймылдык маани берет.

Зат атоочтун жана ага байланыштуу сөздөрдүн сүйлөмдөгү башка сөздөргө болгон мамилесин билдирүүчү грамматикалык категория. Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар: атооч, илик, барыш, табыш, жатыш жана чыгыш жөндөмөлөрү; ар бири өз мүчөлөрү менен туюнтулат.

Этиш билдирген кыймылдын сүйлөө учуруна карата мамилесин көрсөтүүчү грамматикалык категория. Кыргыз тилинде өткөн, азыркы жана келер чактар, ошондой эле алардын ички бөлүнүштөрү бар; чак тиешелүү мүчөлөр аркылуу туюнтулат.

Заттын сынын, сапатын, түсүн, көлөмүн жана башка белгилерин билдирүүчү сөз түркүмү. Сын атооч зат атоочко аныктооч болуп келет, кээде баяндоочтун курамында колдонулат; күчөтмө формалары аркылуу белгинин даражасын да бере алат.

Маанилик жана грамматикалык жактан байланышкан, бирок толук ойду билдирбеген эки же андан көп сөздүн биримдиги. Сөз айкашында баш сөз жана ага баш ийүүчү сөз болот; алардын байланышы баш сөздүн грамматикалык талабына ылайык түзүлөт.

Сүйлөмдө кыймылды аткаруучуну же ким, эмне жөнүндө айтылып жатканын билдирүүчү баш мүчө. Ээ атооч жөндөмөдө турат жана баяндооч менен жак жана сан боюнча байланышат; ал сүйлөмдүн грамматикалык негизин түзөт.

Сүйлөмдө ээ жөнүндө айтылган ойду, кыймылды же абалды билдирүүчү баш мүчө. Баяндооч этиштин же ат атоочтун формаларында келип, ээ менен байланышат; ал сүйлөмдүн аякталган ой болушун камсыз кылат.

Заттын белгисин, сапатын, таандыгын же санын аныктап, кайсы нерсе тууралуу айтылып жатканын тактаган сүйлөм мүчөсү. Ал зат атоочтон мурун туруп, ага багынып байланышат жана аныктоочтун суроолоруна жооп берет.

Кыймылдын же башка аракеттин объектисин, багытын тактаган сүйлөм мүчөсү. Толуктооч баяндоочтон мурун же кийин туруп, барыш, табыш, жатыш жана чыгыш жөндөмөлөрүндөгү сөздөр аркылуу туюнтулат; ал кыймыл кимге же эмнеге багытталганын көрсөтөт.

Эки же андан көп жөнөкөй сүйлөмдүн биримдигинен түзүлгөн татаал сүйлөм. Анын бөлүктөрү өз алдынча баяндоочко ээ болот жана бири-бири менен байламталар, байламта сөздөр же интонация аркылуу байланышат.

Курамында бир тектүү мүчөлөр, бөлүкчөлөр, кириш сөздөр же айкалышкан сүзүндүлөр кездешкен, ошондуктан түзүлүшү татаалданган жөнөкөй сүйлөм. Мындай сүйлөмдүн бөлүктөрү жана бир тектүү мүчөлөрү тыныш белгилери менен бөлүнүп жазылат.

Тилдеги сөздөрдүн жана алардын формаларынын жазылышын белгилеген, коом тарабынан кабыл алынган эрежелердин жыйындысы. Орфография туура жазууну камсыз кылат жана бирдиктүү жазуу нормасын сактайт; анын негизги түшүнүктөрүнүн бири орфограмма.

Орфография эрежелерине ылайык тандалып жазылуучу тамга же тамгалардын айкалышы. Мисалы, кошунду сөздөрдүн дефис аркылуу же өз-өзүнчө жазылышы, үндүүлөрдүн уландысы сыяктуу учурлар орфограмма болуп эсептелет; аны табуу үчүн сөздүн түзүлүшүн талдоо керек.

Сүйлөмдүн башталышында, адам аттарында, географиялык аталыштарда, мекемелердин аталыштарында жана башка белгилүү учурларда колдонулуучу чоң тамга. Баш тамганын колдонулушу орфография эрежелери менен аныкталат жана тексттин түзүлүшүн тактайт.

Жазууда тыныш белгилерин коюунун эрежелеринин жыйындысы. Пунктуация сүйлөмдүн түзүлүшүн, бөлүктөрүнүн ортосундагы мамилени жана ойдун интонациясын жеткирүүгө жардам берет; туура коюлган белги ойдун маанисин тактайт.

Сүйлөмдүн ичиндеги бир тектүү мүчөлөрдү, кайрылууну, кириш сөздөрдү жана кошмо сүйлөмдүн бөлүктөрүн бөлүү үчүн колдонулуучу тыныш белгиси. Үтүрдүн коюлушу сүйлөмдүн синтаксистик түзүлүшүнө жана маанилик мамилесине жараша аныкталат.

Башка бирөөнүн айткан сөзүн өзгөртпөстөн, айтылган калыбында жана тиешелүү интонация менен берүү. Түз сөз тырмакча же сызыкча аркылуу бөлүнүп, автордун сөзү менен бирге пунктуациялык эрежелер боюнча жазылат.

Тилдин белгилүү бир байланыш чөйрөсүндө колдонулушунун, ойду жеткирүү ыкмаларынын жана тилдик каражаттарды тандоонун туруктуу системасы. Кыргыз тилинде илимий, расмий, публицистикалык, көркөм жана оозеки сүйлөө стилдери ажыратылат; стилди тандоо кырдаалга жараша болот.

Адабий тилде кабыл алынган, милдеттүү деп эсептелген айтылыш, жазуу жана сөз колдонуу эрежелери. Норма грамматикалык тууралыкты, лексикалык тактыкты жана стилдик ылайыктуулукту камтыйт; нормадан четтөө ката катары бааланат.

Тилдик каражаттарды максатка ылайык, туура жана таасирдүү колдонуу жөндөмү жана ошого байланыштуу эрежелердин жыйындысы. Ал адабий норманы сактоону, ойду так, түшүнүктүү жана стилдик жактан ылайыктуу жеткирүүнү талап кылат.

Бир эле маанини билдирген сөздөрдүн же сөз айкаштарынын ашыкча, кайталанып колдонулушу, мисалы, «өзүмдүн жеке пикирим». Плеоназм сүйлөөнү оордотуп, артыкчылык жаратат; ошондуктан адабий норма ага жол бербейт жана аны оңдоо талап кылынат.