Мектеп радиосундагы фразеологизмдер
Мектептин «Жаш үн» радиоклубу 23-сентябрдагы Эне тил күнүнө 10 мүнөттүк программа даярдап жатат. 11-класстын окуучусу Айгул жазган текстте мындай саптар бар: «Айгул тили таттуу кыз, анын оозунан сөз куюлуп түшөт». «Биздин класста тили узун окуучу бар, ал ар дайым ушак таратат». «Директор колу ачык адам, ал конкурска 5 миң сом бөлдү». «Мугалимдин жүрөгү ооруйт, анткени окуучулар үй тапшырмасын бүтпөй келишти». Редактор Нурбек бул фразеологизмдердин айрымдары кайталанып, айрымдары стилдик жактан туура эмес колдонулган деп эсептейт. Программа 12-15 жаштагы окуучуларга арналган, ошондуктан тилдик каражаттар так жана түшүнүктүү болушу керек. Нурбекке текстти түзөтүү жана сөз жасоо үлгүлөрүн түшүндүрүү тапшырылган. Ал «тил» уңгусунан жасалган «тилчи», «тилдүү», «тилсиз», «тилдеш» сөздөрүнүн маанисин да түшүндүрүүнү пландап жатат, анткени программада тил тууралуу кыскача илимий маалымат берилет.
1. «Тили таттуу» жана «оозунан сөз куюлуп түшөт» деген фразеологизмдердин маанисин аныктап, бир сүйлөмдө эки эле колдонуу эмне үчүн стилдик ката экенин түшүндүр.
Read the worked answer
«Тили таттуу» - сүйлөөсү жагымдуу, жумшак, адамга жаккандай сүйлөгөн адам тууралуу айтылат. «Оозунан сөз куюлуп түшөт» - чечен, сөзү ташыган, тынымсыз жана жатык сүйлөгөн дегенди билдирет. Маанилери жакын, бирок биринчиси адамдын мүнөздөмөсү, экинчиси сүйлөө процессинин күчүн берет. Экөөнү катар коюу плеоназмга айланып, текстти оордотот жана бир ойду эки жолу кайталайт. Радио үчүн бир образдуу каражат жетиштүү: «Айгулдун тили таттуу» же «Айгулдун оозунан сөз куюлуп түшөт» деп бирөөнү тандаш керек.
2. «Тили узун» жана «колу ачык» дегендерди сүйлөмдөгү контекстке жараша баала. Кайсынысы оң, кайсынысы терс маани берет? «Колу ачык» үчүн антоним тап.
Read the worked answer
«Тили узун» - ушакчы, ар нерсени таратып сүйлөгөн адам жөнүндөгү терс баа. Сүйлөмдө «ал ар дайым ушак таратат» деп берилгени менен мааниси дал келет, бирок расмий же тарбиялык текстте адамды мындай мүнөздөө этияттыкты талап кылат. «Колу ачык» - берешен, жардам берүүгө даяр деген оң маани; «конкурска 5 миң сом бөлдү» деген факт менен шайкеш. Антоним катары «колу тар» (сараң) айтууга болот. Демек, эки фразеологизмдын баалоо белгиси карама-каршы: бири терс, экинчиси оң.
3. «Тилчи», «тилдүү», «тилсиз», «тилдеш» сөздөрүнүн жасоо жолун жана маанисин түшүндүр. Кайсы мучөлөр катышканын көрсөт.
Read the worked answer
- «Тилчи» = тил + -чи. «-чи» адамдын кесибин, ишмердигин билдирүүчү мучө; тил менен кесиптик деңгээлде иштеген адам.
- «Тилдүү» = тил + -дүү. «-дүү» ээлик же белгинин бар экендигин билдирет; тили бар, сүйлөй алган деген мааниде.
- «Тилсиз» = тил + -сиз. «-сиз» жоктукту билдирет; тили жок же сүйлөө жөндөмү жок деген маани.
- «Тилдеш» = тил + -деш. «-деш» ортоктукту, өз ара байланышты билдирет; бир тилде сүйлөгөн, тили бир адамдар тууралуу айтылат. Баары уңгуга мучө улоо аркылуу жасалган, башкача айтканда морфологиялык сөз жасоо ыкмасы колдонулган.