Олимпиададагы морфологиялык талдоо
Облустук кыргыз тили олимпиадасында 10-класстын окуучусу Айбекке төмөнкү сүйлөм берилген: «Бүгүн мектепте өткөн сынактан кийин окуучулар мугалимге өз натыйжаларын айтып, үйлөрүнө тарашты». Айбек «өткөн» дегенди жөнөкөй өткөн чактагы этиш деп, «натыйжаларын» дегенди «натыйжа» сөзүнүн көптүк формасы гана деп, «тарашты» дегенди азыркы чак деп түшүндүргөн. Ал эми «үйлөрүнө» деген жерде «үйлөргө» болушу керек деп ойлогон. Катышуучуга морфологиялык талдоону так жүргүзүү жана ар бир форманын сүйлөмдөгү милдетин көрсөтүү талап кылынат. Ошондой эле «мугалимге» жана «үйлөрүнө» дегендердин жөндөмө мучөлөрүн салыштыруу керек. Жюри 3 мүнөттүк оозеки жоопту угат. Айбектин жообунда терминдер так болушу үчүн, ал «ээлик», «жөндөмө», «чак», «жак» жана «бөлүкчө» деген түшүнүктөрдү колдонушу керек. Мугалим ага мисал катары «мектепте» жана «сынактан» деген сөздөрдү да кошумча текшерүүнү сунуштайт.
1. «Өткөн» жана «тарашты» деген формаларды талда: кайсы сөз түркүмү, кайсы грамматикалык категориялар, сүйлөмдө кандай милдет аткарат? Айбектин жообундагы эки катаны оңдо.
Read the worked answer
«Өткөн» - этиштин -ган/-ген/-гон/-гөн формасындагы атоочтук (причастие). Ал бүткөн чакты билдирет, бирок сүйлөмдө өз алдынча баяндооч эмес: «мектепте өткөн сынак» дегенде «сынак» дегенди аныктап, аныктооч милдетин аткарат. Айбек аны жөнөкөй өткөн чактагы этиш деп ката кетирген. «Тарашты» - этиш, өткөн чак, 3-жак, көптүк. Курамында -ш (өз ара же чогуу аракетти билдирүүчү этиш мучосу) жана -ты (өткөн чак) бар; сүйлөмдө баяндооч. Айбек аны азыркы чак деп туура эмес аныктаган. Оңдолгон жооп: «өткөн» - атоочтук, аныктооч; «тарашты» - өткөн чактагы этиш, баяндооч.
2. «Натыйжаларын» жана «үйлөрүнө» деген сөздөрдү мучөлөргө бөлүп, ар бир мучөнүн милдетин түшүндүр. Эмне үчүн «үйлөргө» эмес, «үйлөрүнө» деп айтылат?
Read the worked answer
«Натыйжаларын» = натыйжа + -лар (көптүк) + -ы (3-жак ээлик) + -н (табыш жөндөмөсү). Мааниси: алардын натыйжаларын. Ээлик мучосу заттын кимге таандык экенин көрсөтөт, ал эми -н аныкталган объектини белгилейт. «Үйлөрүнө» = үй + -лөр (көптүк) + -ү (3-жак ээлик) + -нө (барыш жөндөмөсү). Мааниси: алардын үйлөрүнө. Ээлик мучосунан кийин барыш жөндөмөсү -нө түрүндө уланат. «Үйлөргө» деп айтуу ээлик маанисин жоготуп, жөн гана «үйлөргө» деген жалпы багытты берет; ал эми контекстте окуучулардын өз үйлөрү тууралуу сөз болуп жатат, ошондуктан ээлик формасы милдеттүү.
3. «Мугалимге» жана «үйлөрүнө» дегендердин жөндөмө формаларын салыштырып, -га/-ге/-ко/-кө жана -на/-не/-но/-нө варианттарынын тандалышын негизде.
Read the worked answer
«Мугалимге»: мугалим + -ге. Сөз «м» үнсүзүнө аяктайт, акыркы үндүү «и» тил алды болгондуктан барыш жөндөмөсүнүн «-ге» варианты тандалат. «Үйлөрүнө»: үй + -лөр + -ү + -нө. Бул жерде -нө ээлик мучосунан кийин келет; ээликтен кийин жөндөмө мучосу «н» менен башталат. Жалпы эреже: -га/-ге/-ко/-кө тандоо акыркы үнсүздүн катуу-жумшактыгына жана акыркы үндүүнүн тил алды же тил арка болушуна байланыштуу; -на/-не/-но/-нө болсо ээлик мучосунан кийин гана колдонулат. Демек, «мугалимге» менен «үйлөрүнө» эки башка шарттагы формалар, аларды бир эрежеге түздөн-түз баш ийдирүү туура эмес.