Мектеп гезитинин сүйлөмүн талдоо
«Жаш муун» мектеп гезитинин редакциясы Наурызга арналган 4 барактүү санды даярдап жатат. 9-класстын кабарчысы Эрмек мындай сүйлөм жазган: «Мектептин актовый залында өткөн жыйында директор «Наурыз майрамы 20-мартта саат 10:00дө башталат» деп жарыялады жана окуучуларга майрамдык концертке активдүү катышууну сунуштады». Редактор Айнура бул сүйлөмдө тыныш белгилердин жетишсиздигин, ал эми «ким концертке катышса ошол сыйлык алат» деген экинчи сүйлөмдө багыныңкы байланыштын туура эмес берилгенин байкаган. Гезиттин көлөмү 4 барак, бирок материал 5 баракка созулуп кетүү коркунучу бар. Айнурага сүйлөмдөрдү синтаксистик жактан талдоо, тыныш белгилерди коюу жана кыскартуу жолдорун сунуштоо тапшырылган. Окуучуларга гезиттин тили так, расмий жана түшүнүктүү болушу керек; ошондуктан багыныңкы сүйлөмдөрдүн чеги анык көрүнүшү зарыл. Эрмек «жана» деген байламтаны эки баяндоочту бириктирүү үчүн колдонгон, бирок ал эки ойду бириктиреби, же өзүнчө сүйлөм кылып жазуу керекпи - ушуну чечүү керек.
1. Биринчи сүйлөмдү синтаксистик жактан талда: баш мүчөлөрдү, экинчи даражадагы мүчөлөрдү жана түз сөздүн чегин көрсөт. «Жана» байламтасы эки баяндоочту бириктирип турабы, же эки өзүнчө сүйлөм болушу керекпи?
Read the worked answer
Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү: ээ - «директор»; баяндоочтор - «жарыялады» жана «сунуштады». Булар бир ээге караган бир тектүү баяндоочтор, демек сүйлөм жөнөкөй, бирок бир тектүү баяндоочтору бар. Экинчи даражадагы мүчөлөр: «жыйында» - пысыктооч (орун-мезгил маанисинде), «актовый залында өткөн» - «жыйын» дегенди аныктаган аныктооч, «окуучуларга» - кыйыр толуктооч, «концертке» - толуктооч, «активдүү катышууну» - түз толуктооч, «майрамдык» - аныктооч. Түз сөз: «Наурыз майрамы 20-мартта саат 10:00дө башталат» - тырмакчага алынып, «деп» деген жардамчы сөз аркылуу киргизилет. «Жана» эки баяндоочту бириктирип, бир ээге байланыштырып турат; ошондуктан бул эки өзүнчө сүйлөм эмес, бир тектүү баяндоочтору бар бир сүйлөм. Эгер гезитте кыскараак берүү керек болсо, экинчи баяндоочту өзүнчө сүйлөм кылып бөлүүгө болот.
2. «Ким концертке катышса ошол сыйлык алат» деген сүйлөмгө тыныш белгилерди коюп, баш жана багыныңкы бөлүктү аныкта. Байланыш кандай каражаттар менен түзүлгөн?
Read the worked answer
Туура вариант: «Ким концертке катышса, ошол сыйлык алат». Баш бөлүк - «ошол сыйлык алат»: ээси «ошол», баяндоочу «алат». Багыныңкы бөлүк - «ким концертке катышса»: ээси «ким», баяндоочу «катышса». Байланыш «ким… ошол» деген шайкеш сөздөр жана «-са» шарттык формасы аркылуу түзүлөт. Багыныңкы бөлүк баш бөлүктөн мурун турат, ошондуктан алардын ортосуна үтүр коюлат. Эгер сүйлөмдү «Концертке катышкан окуучу сыйлык алат» деп кыскартсак, багыныңкы байланыш жоголуп, жөнөкөй сүйлөм болуп калат.
3. Түз сөздү автордун сөзү аркада тургандай кылып кайра жаз жана тыныш белгилерди негизде. Гезиттин көлөмүн сактоо үчүн кайсы вариант кыскараак?
Read the worked answer
Вариант: «Наурыз майрамы 20-мартта саат 10:00дө башталат», - деп жарыялады директор. Бул жерде түз сөз тырмакчага алынат, андан кийин үтүр жана сызыкча коюлат, анткени автордун сөзү («деп жарыялады директор») түз сөздөн кийин турат. Дагы кыска вариант: «Директор Наурыз майрамы 20-мартта саат 10:00дө башталарын жарыялады». Мында түз сөз кыйыр сөзгө айланган, тырмакча жана сызыкча керек эмес; гезиттин 4 барак өлчөмүн сактоо үчүн ушул вариант ыңгайлуу.