Фонетика жана орфоэпия: тыбыштар, муун, басым жана айтылыш нормалары
Бул бөлүмдө кыргыз тилинин тыбыштык курамы, үндүүлөрдүн гармониясы, муунга бөлүү, басымдын орду жана адабий айтылыш нормалары текшерилет. ORT тапшырмаларында көбүнчө сөздү туура муунга бөлүү, кошумчанын үндүү вариантын тандоо жана айтылышы менен жазылышынын ортосундагы айырманы байкоо талап кылынат.
Үндүүлөр жана үнсүздөр
Кыргыз тилинде сегиз негизги үндүү бар: а, э, и, о, ө, у, ү, ы. Алар арткы жана алдыңкы, эриндик жана эринсиз катарында айтылат. Үндүүлөрдүн гармониясы кошумчалардын жазылышын аныктайт: -лар/-лер, -ды/-ди, -га/-ге сыяктуу варианттар сөздүн акыркы үндүүсүнө жараша тандалат. Үнсүздөрдүн ичинен «ң» өзүнчө тыбыш катары эсептелип, «н» менен алмаштырылбайт. «Ж» жана «ч» тамгалары кыргыз сөздөрүндө өзүнүн айтылыш нормасында колдонулат.
Муун жана басым
Ар бир муунда бир үндүү болот. Муун ачык (үндүүгө бүтөт) жана жабык (үнсүзгө бүтөт) болуп бөлүнөт. Кыргыз сөздөрүндө басым негизинен акыркы муунга түшөт; кошумча жалганганда да басым көбүнчө акыркы муунда кармалат. Адабий айтылышта сөздүн тыбыштык курамы сакталат, оозеки сүйлөөгө таандык кыскартуулар адабий норма катары кабыл алынбайт.
Иштелген мисал
«Китептерибиз» сөзүн муунга бөлөбүз: ки-теп-те-ри-биз. Мында беш үндүү болгондуктан беш муун бар; акыркы «биз» мууну үнсүз менен бүткөндүктөн жабык муун болот. Басым акыркы муунга түшөт: китептериби́з. Кошумчалар үндүүлөрдүн гармониясына жана үнсүздүн катышына жараша уланган, ошондуктан аларды тамга боюнча эмес, тыбыштык чөйрө боюнча текшерүү керек.
Көп кетүүчү каталар
- Сөздү тамга саны боюнча бөлүп, муунду туура эмес аныктоо.
- Басымды ар дайым биринчи муунга коюу.
- «Ң» ордуна «н» жазып же айтып коюу.
- Узун үндүүлөрдү кыскартып айтуу же жазылышта эске албоо.
- Кошумчанын үндүү вариантын гармониясыз тандоо.