Лексика, фразеология жана сөз жасоо: маани мамилелери жана жаңы сөздүн жолдору
Бул бөлүмдө сөздүн лексикалык мааниси, маани мамилелери, фразеологизмдер жана сөз жасоонун негизги жолдору каралат. Экзаменде синоним, антоним, омоним, пароним жана көп маанилүүлүктү ажыратуу, фразеологизмдин маанисин түшүндүрүү, ошондой эле мүчө аркылуу жасалган сөздү талдоо суроолору кезигет.
Маани мамилелери
Синонимдер мааниси жакын, бирок стилдик же маанилик нюансы менен айырмаланган сөздөр: «кылдат» жана «так» дегендердин колдонулушу ар кандай контекстте өзгөрөт. Антонимдер карама-каршы маанини билдирет: «бийик - төмөн». Омонимдер формасы бирдей, мааниси башка сөздөр; паронимдер окшош угулган, бирок мааниси башка сөздөр. Көп маанилүүлүктө бир сөз бир нече байланыштуу мааниге ээ болот: «булак» суу булагы да, маалымат булагы да болушу мүмкүн.
Фразеология
Фразеологизм - бүтүндөй туруктуу маани билдирген сөз айкашы. Аны сөзмө-сөз түшүндүрүү катага алып келет: «колу ачык» деген сөз айкашы «колу ачык адам» деген тышкы сүрөттөмө эмес, «берешен» деген маанини билдирет. Фразеологизмдер көбүнчө көркөм жана публицистикалык стилде колдонулат.
Сөз жасоо жолдору
Кыргыз тилинде сөз жасоонун негизги жолу - морфологиялык, башкача айтканда уңгуга сөз жасоочу мүчөнү жалгоо: «балык» + «-чы» = «балыкчы»; «таза» + «-лык» = «тазалык»; «суу» + «-суз» = «суусуз»; «тоо» + «-луу» = «тоолуу»; «иш» + «-те» = «иште». Синтаксистик жол менен кош сөздөр жасалат: «темир жол». Лексика-семантикалык жолдо эски сөз жаңы мааниге ээ болот.
Иштелген мисал
«Балыкчы» сөзүн талдайбыз: уңгусу «балык», ага «-чы» мүчөсү жалганган. Бул мүчө кесипти же ишмердүүлүктү билдирет, ошондуктан «балыкчы» - «балык кармаган адам». Мүчөнүн варианты сөздүн акыркы үндүүсүнө жараша тандалган: «балык» сөзү «ы» үндүүсү менен бүтөт, ошондуктан «-чы» уланат. Эгер «-чи» жалганса, гармония бузулат.
Көп кетүүчү каталар
- Омоним менен көп маанилүүлүктү аралаштыруу.
- Фразеологизмди сөзмө-сөз түшүндүрүү.
- Паронимдерди окшоштугу боюнча алмаштыруу.
- Сөз жасоочу мүчөнү жөндөмө же таандык мүчө менен алмаштыруу.
- Синонимдерди ар кандай контекстте толук алмаштырууга аракет кылуу.