Морфология: сөз түркүмдөрү, грамматикалык категориялар жана жалгоо
Бул бөлүмдө сөз түркүмдөрү, алардын грамматикалык категориялары жана мүчөлөрдүн жалганышы текшерилет. Экзаменде зат атоочтун жөндөмөлөрү, таандык мүчөлөрү, этиштин чак, жак жана ыңгай категориялары, ошондой эле сын атооч, сан атооч, ат атооч, тактооч, байламта жана бөлүкчөнүн кызматы аныкталат.
Негизги сөз түркүмдөрү
Зат атооч предметти, кубулушту билдирет жана жекелик/көптүк, таандык жана жөндөмө категорияларына ээ. Сын атооч белгини, сан атооч санды жана саны боюнча тартипти, ат атооч заттын же белгинин ордуна колдонулат. Этиш кыймыл-аракетти жана абалды билдирет. Тактооч аракеттин же белгинин сыпатын, убактысын, ордун көрсөтөт. Байламта сөздөрдү жана сүйлөмдөрдү байланыштырат, бөлүкчө маанилик кошумча берет.
Зат атоочтун категориялары
Кыргыз тилинде алты жөндөмө бар: атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгып. «Китеп» сөзү: китеп, китептин, китепке, китепти, китепте, китептен. Көптүк «-лар/-лер» аркылуу жасалат. Таандык мүчөлөр ээлик мамилени билдирет: «менин китебим», «сенүн китебиң». Бул категориялар бири-бири менен айкалышып, мүчөлөрдүн тартиби сакталат.
Этиштин категориялары
Этиштин чак категориясы өткөн, азыркы жана келерки убакытты билдирет. Жак категориясы сүйлөгөн адамга, угуучуга же үчүнчү жакка карата өзгөрөт. Ыңгай категориясы билдирүү, буйрук, шарттуу жана каалоо маанилерин берет. Мамиле категориясы аракеттин ээге карата мамилесин көрсөтөт. Бул категорияларды бири-биринен ажыратуу морфологиялык талдоонун негизи.
Иштелген мисал
«Китептериме» сөзүн талдайбыз: уңгу «китеп», көптүк мүчө «-тер», таандык 1-жактын мүчөсү «-им» жана барыш жөндөмөсүнүн мүчөсү «-е» уланган. Натыйжада «менин китептериме» деген маани чыгат. Мында мүчөлөрдүн тартиби сакталган: уңгу - көптүк - таандык - жөндөмө. Эгер таандык мүчөнү түшүрүп калтырсак, маани өзгөрөт.
Көп кетүүчү каталар
- Таандык мүчө менен жөндөмө мүчөсүн аралаштыруу.
- Этиштин чагын жак категориясы менен алмаштыруу.
- Сан атоочту сын атооч деп атоо.
- Байламта менен бөлүкчөнүн кызматын ажыратпау.
- Мүчөлөрдүн тартибин бузуу.