Синтаксис: сөз айкашы жана сүйлөмдүн түзүлүшү
Бул бөлүмдө сөз айкашынын түзүлүшү, сүйлөмдүн баш жана экинчи даражадагы мүчөлөрү, жөнөкөй жана татаал сүйлөмдөрдүн түзүлүшү каралат. Экзаменде ээ менен баяндоочту табуу, толуктооч, аныктооч жана бышыктоочту ажыратуу, татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн байланышын аныктоо талап кылынат.
Сөз айкашы
Сөз айкашы эки же андан көп маанилик жана грамматикалык жактан байланышкан сөздөрдөн турат, бирок бүтүндөй сүйлөм боло албайт. Мисалы, «жаңы китеп» - аныктоочтук байланыш, «китепти окуу» - башкаруу байланышына жакын. Сөз айкашында баш сөз жана ага көз каранды сөз болот. Сүйлөмдөн айырмаланып, сөз айкашында предикативдик маани, бүтүн ой аякталган түрдө берилбейт.
Сүйлөмдүн мүчөлөрү
Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү - ээ жана баяндооч. Ээ ким же эмне жөнүндө айтылып жатканын, баяндооч анын аракетин, абалын же белгисин билдирет. Экинчи даражадагы мүчөлөр: толуктооч (кимди? эмнени? кимге?), аныктооч (кандай? кайсы?) жана бышыктооч (качан? кайда? кантип?). Кош составдуу сүйлөмдө ээ да, баяндооч да болот; бир составдуу сүйлөмдө бир баш мүчө жетиштүү болот.
Жөнөкөй жана татаал сүйлөм
Жөнөкөй сүйлөмдө бир предикативдик борбор болот. Татаал сүйлөм эки же андан көп предикативдик бөлүктөн турат; бөлүктөр байламта, бөлүкчө же интонация аркылуу байланышат. Тең байланышта бөлүктөр салыштырмалуу тең укуктуу, баш ийүүчү байланышта бир бөлүк экінчисине көз каранды болот.
Иштелген мисал
«Мугалим окуучуларга жаңы теманы түшүндүрдү» сүйлөмүн талдайбыз. Ээ - «мугалим», баяндооч - «түшүндүрдү». «Окуучуларга» кыйыр толуктооч, «теманы» түз толуктооч, «жаңы» аныктооч. Сүйлөм жөнөкөй жана кош составдуу. Мында баяндооч этиш формасында, ээ атооч формасында турат жана алар жак жана сан боюнча макулдашкан.
Көп кетүүчү каталар
- Ээ менен баяндоочту гана белгилеп, аныктоочту унутуу.
- Сөз айкашын бүтүн сүйлөм деп эсептөө.
- Татаал сүйлөмдүн бөлүктөрүнүн чегин туура эмес коюу.
- Толуктоочтун түрлөрүн (түз жана кыйыр) ажыратпау.
- Баяндоочтун ат жана этиш формасын алмаштыруу.